बहुजनवाद: शिक्षणबंदीचे सत्यशोधन

-महावीर सांगलीकर

ब्राम्हणांनी शूद्रांच्या आणि स्त्रियांच्या शिक्षणाला बंदी घातली हा बहुजनवाद्यांचा आणखी एक लाडका सिद्धांत आहे. शूद्रांच्या शिक्षणाला प्राचीन काळी भारतात खरेच बंदी होती काय हे आपण तपासून पाहिले पाहिजे. त्या आधी प्राचीन भारतातील शिक्षण कोणत्या प्रकारचे होते हेही पाहिले पाहिजे.

प्राचीन भारतात वेगवेगळे उद्योग-व्यवसाय करणारे लोक परंपरेने आपापला व्यवसाय शिकत असत, त्यासाठी त्यांना आजच्याप्रमाणे शाळा-कॉलेज मध्ये जायची गरज पडत नव्हती. पुरोहित लोकही त्यांना आवश्यक असणारे कर्मकांड, मंत्र वगैरे मुख्यता: परंपरेनेच घरी किंवा प्रत्यक्ष कर्मकांडाच्या ठिकाणी शिकत असत.

त्या काळात गुरुकुलेही असत. गुरुकुलांमध्ये राजघराण्यातील आणि त्यांच्याशी संबंधित मुले व तरुण शिकत असत. गुरुकुलातील शिक्षण हे वेगळ्या व विशेष प्रकारचे असे, त्या शिक्षणाचा पुरोहित वर्गाला तसेच सामान्य लोकांना कसलाच उपयोग नव्हता. त्यामुळे त्यांनी गुरुकुलात शिकण्याचा प्रश्नच येत नव्हता. पण याचा अर्थ प्राचीन काळी गुरुकुलांमध्ये सामान्य लोकांना व शूद्रांना प्रवेश नव्हता असा होत नाही. कांही वाचक माझ्या या विधानावर आक्षेप घेत एकलव्याचे उदाहरण देतील.

एकलव्याची कथा महाभारतात येते. महाभारत हे शेकडो वर्षे लिहिले जात होते. त्याची सुरवात महावीर व बुद्ध यांच्या काळानंतर म्हणजे इसवी सन पूर्व चौथ्या शतकानंतर झाली व अगदी इसवी सनाच्या तिस-या-चौथ्या शतकापर्यंत म्हणजे सात-आठशे वर्षे त्यात भर पडत गेली. एकलव्याची कथा निश्चितच महाभारतात नंतर घुसडण्यात आलेली कथा आहे. ती खरी मानता येत नाही.

आता खालील कांही महत्वाच्या गोष्टी पहा:

* ऋग्वेद हा सर्वात प्राचीन ग्रंथ मानला जातो. त्यातील कित्येक ऋचा या स्त्रियांनी रचलेल्या आहेत.
* उपनिषिदे ही प्रामुख्याने क्षत्रियांनी लिहिली आहेत.
* रामायण हे कोळ्याने लिहिले आहे.
* महाभारत हे अनेक वेगवेगळ्या लेखकांनी भर टाकत लिहिले, पण त्यातील मुख्य लेखक व्यास हा होता, तो क्षत्रिय बापापासून कोळी स्त्रीला झालेला मुलगा होता.
*पुराणे ही सूतांनी म्हणजे शुद्रांनी लिहिली आहेत.
*अपवाद वगळता सर्व संत साहित्य हे शूद्रांनी लिहिले आहे. कुरल काव्य लिहिणारे तिरुवल्लुवर हे विणकर, मराठी साहित्याचा पाया रचणारे संत नामदेव हे शिंपी, त्याच्यावर कळस चढवणारे तुकाराम हे कुणबी, हिंदी भाषेत उत्कृष्ठ दोहे लिहिणारे संत कबीर हे विणकर ही कांही उदाहरणे आहेत.

याचा अर्थ साहित्य रचना करणे ही ब्राम्हणांची मक्तेदारी नव्हती. आता राहिला सामान्य लोकांच्या, म्हणजे आजच्या भाषेत शूद्रांच्या लिहिण्या वाचण्याचा प्रश्न.

प्राचीन काळी सुतारकाम, लोहारकाम, कपडे शिवणे, चाक बनवणे, शस्त्रे बनवणे, गवंडीकाम, कापड विणणे, कापड शिवणे, चपला बनवणे या प्रकारची सर्व कामे सामान्य लोक व शुद्र लोक करत असत. ही कामे करणा-यांना गणिताचे सामान्य ज्ञान, आकडे मोड आणि भूमितीचे सामान्य ज्ञान असल्याशिवाय करता येणे शक्यच नाही. याचाच अर्थ त्यांना याचे शिक्षण मिळत असे. वर म्हंटल्या प्रमाणे हे शिक्षण घेण्यासाठी त्यांना ट्रेनिंग इंस्तीट्यूट मध्ये जाण्याची गरज नव्हती, ते त्यांना परंपरेने घरीच मिळत असे.

याचा अर्थ शूद्रांना शिक्षणबंदी होती असे म्हणणे हे एक थोतांड आहे.

मग शूद्र शालेय शिक्षणात मागे का पडले?
असे असले तरी शालेय शिक्षणात बहुजन समाज मागे का पडला? हा विचार करण्यासारखा प्रश्न आहे. याचे पहिले उत्तर म्हणजे त्यांना शालेय शिक्षणाची गरज भासली नाही, कारण त्यांची शैक्षणिक गरज परंपरेने घरीच भागवली जात असे. इंग्रज भारतात स्थिरावल्यानंतर त्यांना आपले प्रशासन आणि इतर गोष्टींसाठी भारतीय नोकरांची गरज पडू लागली, तेंव्हा त्यांनी पाश्च्यात पध्दतीचे शिक्षण द्यायला सुरवात केली. ब्राम्हणांनी यातली संधी हेरून असे शिक्षण घ्यायला लगेच सुरवात केली. पण बहुजन याविषयी उदास राहिले. जेंव्हा पारंपारिक उद्योग बंद पडू लागले, तेंव्हा बहुजनातील कांहीना या नव्या शालेय शिक्षणाचे महत्व कळू लागले, पण तो पर्यंत ब्राम्हण, कायस्थ वगैरे मंडळी बरीच पुढे निघून गेली होती.

भारतात इंग्रजांनी, समाज सुधारकांनी शाळा सुरु केल्या. समाज सुधारकांनी शाळा सुरू केल्यावर त्यांना कांही ठिकाणी ब्राम्हणांनी जसा प्रचंड विरोध केला तसाच विरोध बहूजनांनी ही केला हे बहुतेकांना माहीत नाही, माहीत होवू दिले जात नाही.

महात्मा फुले यांना बहुजन समाजातून विद्यार्थी मिळण्यास फार अडचणी आल्या होत्या. बहुजन लोक आपल्या मुला-मुलींनी शिक्षण घ्यावे या मताचे नसत, उलट त्यांच्या शिक्षणाचे विरोधकच असत. सावित्रीबाई फुले यांना खडे फेकून मारणा-यांमध्ये बहुजनही होते, त्यांची नावे प्रकाशात यायला पाहिजे. मी दुस-या एका लेखात म्हंटल्याप्रमाणे महात्मा फुले यांना त्यांच्या कार्यात मदत करणा-यांमध्ये तथाकथित बहुजन किती होते हे आपण तपासून पाहिले पाहिजे. आज महात्मा फुले यांचा आपल्या स्वार्थासाठी दुरुपयोग करणारे त्या काळात त्यांच्यापासून दूरच राहिले होते.

महात्मा फुले यांचे कार्य तर एकोणीसाव्या शतकातले, पण त्यांच्यानंतर विसाव्या शतकात पश्चिम महाराष्ट्रातील बहुजन समाजात शिक्षण प्रचाराचे काम करणारे कर्मवीर भाऊराव पाटील यांना सुरवातीला विद्यार्थी मिळत नसत. भाऊराव अक्षरश: लोकांच्या हाता पाया पडून पोरांना शाळेत पाठवा अशा विनवण्या करत असत. ' पोराला शाळेत पाठवल्यावर इथं शेतात काय तुझा बा कामाला येणार आहे का?' अशी उत्तरे भाऊरावांनी ऐकली आहेत.

ज्यांना शिक्षण घ्यायची खरेच इच्छा होती आणि त्यांना खरेच शिक्षणबंदी होती असे मानले तर त्यांनी कोणत्याही प्रकारे, गुप्तपणे शिक्षण घेतले असते. पण तसे झाल्याचे उदाहरण नाही. त्यामुळे बहुजनांच्या शैक्षणिक मागासलेपणाला ते स्वत:च जबाबदार आहेत. तसेच ते स्लो लर्नर्स असल्याने त्याना बहुतेक गोष्टी फार उशीरा समजतात. जसे त्यांना महात्मा फुले कळायला १५० वर्षे लागली, तसेच शाहू महाराज कळायला १०० वर्षे लागली. डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर तर अजून कळले नाहीत आणि महात्मा गांधी तर बापजन्मात कळतील असे वाटत नाही.