सत्य-असत्याशी मन केले ग्वाही, देखियले नाही बहुमता -संत तुकाराम
Showing posts with label धनगर. Show all posts
Showing posts with label धनगर. Show all posts

Friday, June 8, 2012

मराठ्यांची चार शक्तिस्थळे

-महावीर सांगलीकर

मागे ब-याच वर्षांपूर्वी एका प्रसिद्ध लेखकाने महाराष्ट्रातून मराठ्यांची सत्ता लवकरच जाणार या अर्थाचे भाकीत करणारा एक लेख लिहिला होता. महाराष्ट्रातील कांही, नव्हे अनेक लोकांना महाराष्ट्रातून मराठ्यांची सत्ता जावी असे मनापासून वाटत असते. पण त्यांचे हे स्वप्न पूर्ण होणे अतिशय अवघड आहे, किंबहुना मराठ्यांशिवाय महाराष्ट्राचे राजकारण आणि समाजकारण या गोष्टी केवळ अशक्य आहे. यामागे अनेक कारणे आहेत. मराठा समाज सत्ताधारी आणि शक्तिशाली आहे. त्याची कांही शक्तिस्थळे आहेत. अशी शक्तिस्थळे महाराष्ट्रातील इतर कोणत्याच समाजाकडे नाहीत. काय आहेत ही शक्तिस्थळे?

मराठ्यांची संख्या
महाराष्ट्राच्या एकूण लोकसंख्येत मराठ्यांची टक्केवारी किती आहे याविषयी मतभेद आहेत. खुद्द मराठा समाज आपल्या समाजाची लोकसंख्या ६० टक्क्यांपेक्षा जास्त आहे असे मानतो, तर मराठाविरोधी मानसिकता असणारे लोक ही संख्या फारतर २२ टक्के असावी असे म्हणतात. ते कांहीही असले तरी मराठा समाज इतर कुठल्याही समाजापेक्षा संख्येने जास्त आहे ही गोष्ट नक्की आहे. तो किमान ४० टक्के तरी असावा. भारताच्या कोणत्याही राज्यात लोकसंख्येचा एवढा मोठा भाग असणारा दूसरा समाज नसावा. मराठ्यांची ही मोठी संख्या हे त्यांचे सगळ्यात मोठे शक्तिस्थळ आहे. वर उल्लेख केलेल्या लेखकाने असे म्हंटले होते की महाराष्ट्रातील माळी, धनगर आणि वंजारी हे समाज एकत्र आले तर त्यांची लोकसंख्या मराठ्यांच्यापेक्षा जास्त होते, त्यामुळे ते एकत्र आले तर महाराष्ट्रातून मराठ्यांची सत्ता जावू शकते. पण ही तर जर-तरची भाषा झाली. पहिली गोष्ट म्हणजे माळी, धनगर आणि वंजारी यांची एकत्रित संख्या मराठ्यांच्या पेक्षा जास्त असेल तर आणि आपण ती किमान ४५ टक्के आहे असे गृहीत धरले तर या चार समाजांची एकत्रित संख्या ८५ टक्के आहे असे मानावे लागेल. त्यात १२ टक्के मुस्लीम लोकसंख्या मिळवली की एकूण बेरीज ९७ टक्के होते. उरलेल्या तीन टक्के लोकसंख्येत ख्रिश्चन, जैन, बौद्ध, बौद्धेतर दलित, ब्राम्हण, लिंगायत, कुणबी, बलुतेदार जाती, आदिवासी आणि इतर शेकडो समूहांना बसवावे लागेल. याचाच अर्थ असा आहे की माळी, धनगर आणि वंजारी यांची एकत्रित संख्या फार मोठी आहे ही गोष्ट खोटी आहे.

आता राहिली गोष्ट माळी, धनगर आणि वंजारी यांनी एकत्रित येण्याची. भारतीय जातीव्यवस्थेचे स्वरूप बघितले तर अशा वेगवेगळ्या जाती एकत्र येवून राजकारण करतील ही गोष्ट अशक्य कोटीतील आहे. जिथे एकाच जातीच्या उपजाती एकत्र येण्याची मारामार, तिथे अशा वेगवेगळ्या जाती एकत्र कशा येणार? शिवाय एकगठ्ठा मराठा समाजाशी वेगेवगळ्या जातींनी एकत्र येवून स्पर्धा करणे आणि ती जिंकणे हेही अशक्यच आहे.

मराठ्यांचे नेटवर्क
मराठ्यांचे दुसरे मोठे शक्तीस्थळ म्हणजे त्यांचे जबरदस्त नेटवर्क. मराठा समाज महाराष्ट्राच्या प्रत्येक जिल्ह्यात, खेड्या-पाड्यांमध्ये मोठ्या संख्येने आहे. हा समाज एकमेकांशी साखळी पद्धतीने जोडला गेलेला आहे. या नेटवर्कचे प्रचंड फायदे या समाजाला राजकारणात आणि इतरही क्षेत्रात मिळत असतात. इतर समाज महाराष्ट्रभर पसरलेले नसल्याने त्यांचे ऑल महाराष्ट्र नेटवर्क तयार होवू शकत नाही. ज्यांचे होवू शकते त्यांची संख्या राजकारणाच्या दृष्टीने नगण्य आहे.

मराठ्यांची सत्तेची परंपरा
मराठा समाजाचे तिसरे मोठे शक्तिस्थळ म्हणजे त्यांना असलेली सत्तेची परंपरा. ही परंपरा अगदी छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या अगोदरपासून चालत आली आहे. या परंपरेमुळे मराठा समाजाला गावपातळीपासून देशपातळीपर्यंत सत्ता सांभाळण्याचा शेकडो वर्षांचा अनुभव मिळाला आहे. अर्थातच या अनुभवाचा फायदा त्यांना मिळत आला आहे. या परंपरेमुळे मराठा समाजाकडे सर्वांना सांभाळून घेण्याची वृत्ती आली आहे, नेत्यांकडे संयम, मोजके आणि नेमके बोलणे, धडाडी, लोकसंग्रह करण्याचे वृत्ती यासारखे अनेक गुण आले आहेत.

सहकार चळवळ
मराठा समाजाचे चौथे मोठे शक्तिस्थळ म्हणजे त्यांची सहकार चळवळ. या समाजाने सहकार चळवळ गावोगावी नेली. त्यांनी अनेक सहकारी बँका, सहकारी साखर कारखाने, पतसंस्था, दूध डेअ-या काढल्या. इतर समाज सहकारी क्षेत्रात मराठ्यानएवढे काम करू शकले नाहीत. याचा राजकीय फायदा मराठा समाजाला नेहमीच होत राहिला.

आज मराठा समाजावर उघडपणे किंवा कुजबूज मोहिमेतून टीका करणा-यांची संख्या वाढत चालली आहे. पण त्याचा फारसा कांही उपयोग होणार नाही. कारण मराठ्यांची ही शक्तीस्थळे त्यांना पुढील काळातही राजकीय फायदा देत रहाणार आहेत. शिवाय इतर कोणत्याही समाजाकडे अशी शक्तीस्थळे नाहीत आणि ती मिळवणे ही अशक्य कोटीतील गोष्ट आहे.

महाराष्ट्रातील कोणताही पक्ष मराठ्यांशिवाय चालू शकत नाही. ज्या पक्षात मराठ्यांना प्रतिनिधित्व नाही, त्यांची काय अवस्था आहे हे आपण पहातोच (आठवले का, कोणते ते पक्ष?). दुसरीकडे राष्ट्रवादी काँग्रेस व काँग्रेस पक्षाला मराठाविरोधी लोक मराठ्यांचा पक्ष म्हणून संबोधतात, पण प्रत्यक्षात हे दोन्ही पक्ष सर्व समावेशक आहेत. मराठ्यांना त्यात जास्त प्रतिनिधित्व आहे असे दिसते, पण ते त्यांच्या लोकसंख्येतील टक्केवारीला अनुसरूनच आहे. या पक्षांचे नेते मराठा या जातीचे नेते नसून सगळ्यांचे नेते आहेत, याउलट इतर पक्षांचे नेते त्यांच्या जातीचे नेते असल्याप्रमाणे वागत असतात.

Sunday, March 25, 2012

माझ्या धनगर मित्रांना आवाहन


-महावीर सांगलीकर

अलीकडे माझे अनेक धनगर मित्र आपल्या जातीच्या महान व्यक्तींना प्रकाशात आणत आहेत. ही चांगली गोष्ट आहे, पण असे करताना ते एक फार मोठी चूक करीत आहेत, ती म्हणजे त्या महान व्यक्तींना माझे मित्र धनगर म्हणून पेश करीत आहेत. असे करणे हे पूर्णपणे चुकीचे आहे, कारण असे करणे म्हणजे त्या महान व्यक्तींना जातींच्या बंधनात अडकवणे होय.

चंद्रगुप्त मौर्य, गौतमीपुत्र सातकर्णी, मल्हारराव होळकर, यशवंतराव होळकर, अहिल्याबाई होळकर हे जन्माने आणि जातीने धनगर असतील, पण ते केवळ धनगरांचे होते काय? त्यांचे कार्य धनगरांसाठी होते काय? खरे बघितले तर या लोकांनी आपला पेशा सोडून दिला होता, त्यामुळे त्यांना धनगर समजणे चुकीचे आहे.

दुसरे म्हणजे चंद्रगुप्त मौर्य हा धनगर होता, तर मग त्याचा मुलगा बिंदुसार आणि नातू अशोक यांची नावे तुम्ही का टाळता? येशू ख्रिस्त आणि मोहमद पैगंबर हे दोघेही धनगर होते, त्यांचे नाव तुम्ही का घेत नाही? खरे पाहता येशू ख्रिस्त आणि मोहमद पैगंबर ही किती मोठी व्यक्तिमत्वे, पण केवळ ते दुस-या धर्माचे म्हणून त्यांचे नाव न घेणे हे योग्य आहे का?

चंद्रगुप्त मौर्य याचा धर्म जैन होता, गौतमीपुत्र सातकर्णी याचा धर्म बौद्ध होता, पण या गोष्टी माझे धनगर मित्र लपवून ठेवत आहेत. खरे म्हणजे धनगर लोक हे सर्व धर्म समभाव मानणारे आहेत हे दाखवण्याची संधी चंद्रगुप्त मौर्य, सम्राट अशोक, येशू ख्रिस्त, मोहमद पैगंबर, गौतमीपुत्र सातकर्णी, होळकर परीवार या सगळ्यांनी दिली आहे, पण धनगर कार्यकर्त्यांचा हिंदूत्ववाद ही संधी ठोकरून देत आहे.

मुख्य मुद्दा हा आहे की या महान लोकांना जातींच्या बंधनात अडकवणे चुकीचे आहे. ब्राम्हण का जिंकतात याचे एक कारण ते त्यांच्या लोकांना ब्राम्हण म्हणून पेश करत नाहीत. ज्ञानेश्वर, एकनाथ, रामदास हे संत असतात, ब्राम्हण नव्हे. पण दुसरीकडे नामदेव म्हणजे शिंपी आणि गाडगे बाबा म्हणजे परीट असतात. त्यामुळे धनगरांनी आपल्या महापुरुषांवर जरूर संशोधन करावे, पण त्यांना जातीच्या बंधनात अडकवू नये. नाहीतर त्यांचे महात्म्य धनगर समाजापुरतेच राहील.

महाविचार LATEST

Popular Posts This Week