-महावीर सांगलीकर
कांही लोक भारतीय घटनेच्या निर्मितीचे संपूर्ण श्रेय डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर यांना देत आहेत. त्यांना भारतीय घटनेचे एकमेव शिल्पकार म्हणून गौरवत आहेत. भारतीय घटनेऐवजी ती कोणी लिहिली याचेच कौतुक होत आहे.
डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर हे विद्वान होते, त्यांनी भारतीय घटनेच्या निर्मितीत आपले योगदान दिले, या गोष्टी खऱ्याच आहेत, पण त्यांचे अंधभक्त घटना निर्मितीचे सर्व श्रेय बाबासाहेबांना देवून, त्यांना घटनेचे शिल्पकार ठरवून घटनेचा, घटना समितीचा आणि खुद्द डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकरांचा मोठा अपमान करत आहेत.
भारतीय घटनेमध्ये कोठेही बाबासाहेबांचा उल्लेख घटनेचे शिल्पकार म्हणून केला गेलेला नाही, आणि बाबासाहेबांनीही स्वत:ला कधीच भारतीय घटनेचे शिल्पकार म्हणवून घेतले नाही.
भारतीय घटनेचे शिल्पकार कोण?
मग भारतीय घटनेचे शिल्पकार कोण? असा प्रश्न आपल्या मनात आला असेल. भारतीय घटनेची निर्मिती हे एक टीम वर्क होते. भारताची घटना तयार करण्यासाठी घटना समितीची स्थापना करण्यात आली होती. त्यामुळे त्या समितीचे सगळेच सभासद भारतीय घटनेचे शिल्पकार ठरतात.
संविधान सभेमध्ये एकूण 299 सभासद होते. हे सभासद भारताच्या वेगवेगळ्या भागातून अप्रत्यक्ष मतदानाद्वारे निवडून आले होते. हे सभासद कोणी सोमेगोमे नव्हते, तर पंडित जवाहर लाल नेहरू, सरदार वल्लभ भाई पटेल, डॉक्टर राजेंद्र प्रसाद, मौलाना आझाद, चक्रवर्ती राजगोपालाचारी, टी.टी. कृष्णम्माचारी, जगजीवन राम यांच्या सारखे अनेक दिग्गज होते. हे सभासद उच्च शिक्षित होते आणि त्यातील बरेचजण तर इंग्लंड- अमेरिकेत शिकले होते.
9 डिसेंबर 1946 ते 26 नोव्हेंबर 1949 या सुमारे तीन वर्षाच्या काळात या घटना समितीची एकूण 11 अधिवेशने झाली. 24 जानेवारी 1950 रोजी घटनेच्या मसुद्यावर या सभासदांच्या सह्या झाल्या आणि 26 जानेवारी 1950रोजी ही घटना लागू झाली.
घटना समितीच्या एकूण 17 उपसमित्या होत्या. संपूर्ण घटना समितीचे अध्यक्ष डॉक्टर राजेंद्र प्रसाद हे होते. तसेच ते चार उपसमित्यांचेही अध्यक्ष होते. राज्यांच्या अधिकार विषयक समिती, केंद्राच्या अधिकारांविषयी समिती आणि केंद्रीय घटना समिती या अतिशय महत्वाच्या तीन समित्यांचे अध्यक्ष पंडित जवाहरलाल नेहरू हे होते, तर मूलभूत अधिकार, अल्पसंख्याक व आदिवासी विषयक महत्वाच्या समितीचे अध्यक्ष सरदार वल्लभ भाई पटेल हे होते.
घटनेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर हे होते. या समितीत एकूण 9 सभासद होते. या मसुदा समितीचे काम घटनेचा कच्चा मसुदा तयार करणे हा होता. त्याप्रमाणे मसुदा समितीने तो तयार करून घटना समितीकडे दिला. घटना समिती मध्ये त्यातील प्रत्येक मुद्यावर चर्चा होवून तब्बल 2000 दुरुस्त्या सुचवण्यात आल्या आणि त्याप्रमाणे बदल करण्यात आला.
डॉक्टर बाबासाहेबांचे कांही अंधभक्त असा प्रचार करत असतात की बाबासाहेबांनी ही घटना बौद्ध धर्मानुसार लिहिली आहे. पण तसे कांही नसून भारतीय घटना ही प्रामुख्याने इंग्लंडची संसदीय लोकशाही प्रणाली आणि बऱ्याच प्रमाणात अमेरिका, फ्रांस आणि कॅनडाची घटना यांना आधार मानून तयार करण्यात आलेली आहे. महत्वाचे म्हणजे भारतीय घटना ही इंग्रजांनी 1935 साली लागू केलेल्या इंडिया अॅक्टचीच पुढची 'आवृत्ती' आहे.
कोणतेही मोठे काम हे एक टीम वर्क असते. पण भारत हा व्यक्तिपूजक लोकांचा देश असल्याने कोणत्याही कामाचे श्रेय टीमला न देता एखाद्या व्यक्तिला देण्याची येथील अनेक लोकांना खोड आहे. भारतीय घटनेच्या निर्मितीचे श्रेय एकाच व्यक्तिला द्यायचेच असेल तर ते डॉक्टर राजेंद्र प्रसाद यांना द्यावे लागेल, कारण ते पूर्ण घटना समितीचे अध्यक्ष होते.
बाबासाहेबांना घटनेचे एकमेव शिल्पकार म्हणणे हे चुकीचेच आहे. ते अनेक शिल्पकारांपैकी एक होते असे म्हणायला हरकत नाही. पण ते मुख्य शिल्पकार नव्हते हेही लक्षात ठेवायला पाहिजे.
हेही वाचा:
चिकित्सा नको असणारे लोक