सत्य-असत्याशी मन केले ग्वाही, देखियले नाही बहुमता -संत तुकाराम
Showing posts with label भारतीय संविधान. Show all posts
Showing posts with label भारतीय संविधान. Show all posts

Saturday, September 1, 2012

भारतीय घटना आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य

-महावीर सांगलीकर

'Common Sense is the Most Uncommon Thing'

भारतीय घटनेने भारताच्या नागरिकांना अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य दिले आहे. कांही लोक याचा अर्थ असा घेतात की भारतीय घटना लागू होण्यापूर्वी या देशात अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्यच नव्हते. पण प्रत्यक्षात भारतात फार प्राचीन कालापासून अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्य होते आणि ते भारतीय घटना लागू होण्यापूर्वीपर्यंत होईपर्यंत चालूच होते. भारतीय घटनेने हे अभिव्यक्तीस्वातंत्र्य पुढे चालू ठेवले एवढेच. ते हिरावून घेणे घटना समितीला शक्य नव्हते.

भारतावर इंग्रजांचे राज्य असताना १००-१५० वर्षात भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीच्या अनेक नेत्यांनी, क्रांतीकारकांनी थेट इंग्रज सरकारच्या विरोधात प्रचंड लिखाण केले, भाषणे केली. त्यात टिळक, भगतसिंह, महात्मा गांधी, सावरकर आणि इतर हजारो लोक होते. (सगळ्या जातींच्या नेत्यांची व क्रांतीकारकांची नावे येथे घेता येणे मला शक्य नाही, कारण माझा तेवढा 'जातीय' अभ्यास नाही. ).

इथे मी टिळक आणि सावरकर यांची  नावे घेतली म्हणून कांही वाचकांना मला ब्राम्हणवादी ठरवण्याची संधी मिळेल. त्यांनी तशी संधी अवश्य घ्यावी, आणि शिवीगाळ करावी. इथे माझा हेतू इंग्रजाच्या काळातही अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य होते हे दाखवून देणे हा आहे, हे सुज्ञ वाचकांच्या लक्षात येईलच.

इंग्रजांच्या काळात भारतातील अनेक दैनिकांनी स्वातंत्र्यासाठी जनजागृती केली. याचा अर्थ इंग्रजांच्या काळातही आपल्या इथे अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य होतेच.

प्राचीन भारतातील अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य हा या लेखाचा उद्देश नाही. त्यावर एक वेगळा लेख लिहिता येईल. इथे मुद्दा हा आहे की जे लोक असे समजतात की भारतीय घटनेने आपल्याला अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य दिले अर्थात त्या आधी आम्हाला अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्यच नव्हते, त्यांनी व्यक्तिपूजा आणि ग्रंथपूजा यातून बाहेर येवून 'सम्यक' विचार करायला पाहिजे. भारतीय घटनेत नागरिकांना अनेक मुलभूत अधिकार दिले गेले आहेत. पण ते आधी नव्हतेच असे मानणारे लोक भोळे किंवा Common Senseचा वापर न करणारे लोक आहेत.

भारतीय घटनेने दिलेले बहुतांश मुलभूत अधिकार या देशात प्राचीन काळापासून अस्तित्वात आहेत. त्याची अनेक उदाहरणे देता येतील. एक उदाहरण म्हणजे भारतीय घटनेनुसार भारतातील कोणत्याही नागरिकाला देशाच्या कोणत्याही भागात जावून राहण्याचा अधिकार आहे. घटना लागू होण्याच्या आधी आम्हाला हा अधिकार नव्हता का? खरे म्हणजे भारताच्या ज्ञात इतिहासात गेली ५ हझार वर्षे प्रत्येक भागातील लोक देशाच्या दुस-या भागात जावून वास्तव्य करत आले आहेत. त्यावेळी कोठे होती घटना?

या मूलभूत अधिकारांमध्ये उपासना स्वातंत्र्यही आहे. पण मग असा प्रश्न उपस्थित होतो की घटना लागू होण्यापूर्वी भारतात उपासना स्वातंत्र्य नव्हते की काय? भारताचा धार्मिक इतिहास पाहिल्यास भारतीय लोक गेली हजारो वर्षे उपासना स्वातंत्र्य उपभोगत आहेत हे दिसून येते.

हीच गोष्ट शिक्षणाच्या बाबतीत देखील आहे. (कृपया माझा बहुजनवाद: शिक्षणबंदीचे सत्यशोधन हा लेख वाचा).

भारतीय घटना कांही संविधान सभेच्या सुमारे तीन वर्षांच्या काळात बनली नाही, तिच्या मागे शेकडो वर्षांची पूर्वपीठिका आहे. तसेच तिने भारतीयांना आधीपासून मिळत असलेल्या अधिकारांमध्ये फार मोठी भर घातली असेही कांही नाही. भारतीय घटनेने समाजात आधीपासून चालत आलेल्या अधिकारांना घटनात्मक रूप दिले एवढेच.

घटनेचे खरे योगदान हे केंद्र सरकारचे अधिकार, राज्य सरकारचे अधिकार अशा शासकीय बाबतीतले आहे. त्या गोष्टींचा नागरिकांच्या मूलभूत अधिकारांशी फारसा कांही संबंध नाही.


हेही वाचा:
मूळनिवासीवाद भारतीय घटनेच्या विरोधात
भारतीय घटनेचे शिल्पकार...........
मी बहुजनवादापासून दूर का झालो?

Tuesday, August 28, 2012

भारतीय घटनेचे शिल्पकार...........

-महावीर सांगलीकर


कांही लोक भारतीय घटनेच्या निर्मितीचे संपूर्ण श्रेय डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर यांना देत आहेत. त्यांना भारतीय घटनेचे एकमेव शिल्पकार म्हणून गौरवत आहेत. भारतीय घटनेऐवजी ती कोणी लिहिली याचेच कौतुक होत आहे.

डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर हे विद्वान होते, त्यांनी भारतीय घटनेच्या निर्मितीत आपले योगदान दिले, या गोष्टी खऱ्याच आहेत, पण त्यांचे अंधभक्त घटना निर्मितीचे सर्व श्रेय बाबासाहेबांना देवून, त्यांना घटनेचे शिल्पकार ठरवून घटनेचा, घटना समितीचा आणि खुद्द डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकरांचा मोठा अपमान करत आहेत.

भारतीय घटनेमध्ये कोठेही बाबासाहेबांचा उल्लेख घटनेचे शिल्पकार म्हणून केला गेलेला नाही, आणि बाबासाहेबांनीही स्वत:ला कधीच भारतीय घटनेचे शिल्पकार म्हणवून घेतले नाही.

भारतीय घटनेचे शिल्पकार कोण?
मग भारतीय घटनेचे शिल्पकार कोण? असा प्रश्न आपल्या मनात आला असेल. भारतीय घटनेची निर्मिती हे एक टीम वर्क होते. भारताची घटना तयार करण्यासाठी घटना समितीची स्थापना करण्यात आली होती. त्यामुळे त्या समितीचे सगळेच सभासद भारतीय घटनेचे शिल्पकार ठरतात.

संविधान सभेमध्ये एकूण 299 सभासद होते. हे सभासद भारताच्या वेगवेगळ्या भागातून अप्रत्यक्ष मतदानाद्वारे निवडून आले होते. हे सभासद कोणी सोमेगोमे नव्हते, तर पंडित जवाहर लाल नेहरू, सरदार वल्लभ भाई पटेल, डॉक्टर राजेंद्र प्रसाद, मौलाना आझाद, चक्रवर्ती राजगोपालाचारी, टी.टी. कृष्णम्माचारी, जगजीवन राम यांच्या सारखे अनेक दिग्गज होते. हे सभासद उच्च शिक्षित होते आणि  त्यातील बरेचजण तर इंग्लंड- अमेरिकेत शिकले होते.

9 डिसेंबर 1946 ते 26 नोव्हेंबर 1949 या सुमारे तीन वर्षाच्या काळात या घटना समितीची एकूण 11 अधिवेशने झाली. 24 जानेवारी 1950 रोजी घटनेच्या मसुद्यावर या सभासदांच्या सह्या झाल्या आणि 26 जानेवारी 1950रोजी ही घटना लागू झाली.

घटना समितीच्या एकूण 17 उपसमित्या होत्या. संपूर्ण घटना समितीचे अध्यक्ष डॉक्टर राजेंद्र प्रसाद हे होते. तसेच ते चार उपसमित्यांचेही अध्यक्ष होते. राज्यांच्या अधिकार विषयक समिती, केंद्राच्या अधिकारांविषयी समिती आणि केंद्रीय घटना समिती या अतिशय महत्वाच्या तीन समित्यांचे अध्यक्ष पंडित जवाहरलाल नेहरू हे होते, तर मूलभूत अधिकार, अल्पसंख्याक व आदिवासी विषयक महत्वाच्या समितीचे अध्यक्ष सरदार वल्लभ भाई पटेल हे होते.

घटनेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर हे होते. या समितीत एकूण 9 सभासद होते. या मसुदा समितीचे काम घटनेचा कच्चा मसुदा तयार करणे हा होता. त्याप्रमाणे मसुदा समितीने तो तयार करून घटना समितीकडे दिला. घटना समिती मध्ये त्यातील प्रत्येक मुद्यावर चर्चा होवून तब्बल 2000 दुरुस्त्या सुचवण्यात आल्या आणि त्याप्रमाणे बदल करण्यात आला.

डॉक्टर बाबासाहेबांचे कांही अंधभक्त असा प्रचार करत असतात की बाबासाहेबांनी ही  घटना बौद्ध धर्मानुसार लिहिली आहे. पण तसे कांही नसून भारतीय घटना ही प्रामुख्याने इंग्लंडची संसदीय लोकशाही प्रणाली आणि बऱ्याच प्रमाणात अमेरिका, फ्रांस आणि कॅनडाची घटना यांना आधार मानून तयार करण्यात आलेली आहे. महत्वाचे म्हणजे भारतीय घटना ही इंग्रजांनी 1935 साली लागू केलेल्या इंडिया अॅक्टचीच पुढची 'आवृत्ती' आहे.

कोणतेही मोठे काम हे एक टीम वर्क असते. पण भारत हा व्यक्तिपूजक लोकांचा देश असल्याने कोणत्याही कामाचे श्रेय टीमला न देता एखाद्या व्यक्तिला देण्याची येथील अनेक लोकांना खोड आहे.  भारतीय घटनेच्या निर्मितीचे श्रेय एकाच व्यक्तिला द्यायचेच असेल तर ते डॉक्टर राजेंद्र प्रसाद यांना द्यावे लागेल, कारण ते पूर्ण घटना समितीचे अध्यक्ष होते.

बाबासाहेबांना घटनेचे एकमेव शिल्पकार म्हणणे हे चुकीचेच आहे. ते अनेक शिल्पकारांपैकी एक होते असे म्हणायला हरकत नाही. पण ते मुख्य शिल्पकार नव्हते हेही लक्षात ठेवायला पाहिजे.




हेही वाचा:
चिकित्सा नको असणारे लोक

Wednesday, July 4, 2012

मूळनिवासीवाद भारतीय घटनेच्या विरोधात

-महावीर सांगलीकर

भारतातील कांही संघटना ब्राम्हणांना विदेशी ठरवत ब्राम्हण सोडून इतर लोक भारतातील मूळनिवासी लोक आहेत असा जोरदार प्रचार करत आहेत. त्याही पुढे जात या विदेशी ब्राम्हणांना भारतातून हाकलून काढण्याची भाषा करत आहेत.

ब्राम्हण भारतात उपरे आहेत आणि आपण इथले स्थानिक लोक आहोत असे म्हणणारे लोक मानवाची उत्क्रांती आणि त्याचे स्थलांतर याविषयी कांहीही जाणत नाहीत. तसेच भारतामध्ये प्राचीन काळापासून अनेक प्रकारचे लोक येत राहिले आणि त्यात या तथाकथित मूळनिवासीयांचे पूर्वज देखील होते हे त्यांना माहीत नाही.

मानवाचा जन्म आफ्रिकेतला
मुळात मानव या प्राण्याचा जन्म आफ्रिकेत झाला हे मानववंशशास्त्रज्ञांनी सिद्ध करून दाखवले आहे. मानववंशशास्त्रज्ञांच्या या दाव्याला कांही लोकांचा विरोध असला तरी तो विरोध भावनिक पातळीवरचा आहे, त्यामुळे त्या विरोधाला कांही अर्थ नाही. मानवाची उत्पत्ती आफ्रिकेतील आजच्या इथिओपिया देशात झाली व तेथून तो उत्तर आफ्रिकेत, तेथून आजच्या अरबस्थान या भागात गेला. पुढे त्यांच्यातील कांही समूह पश्चिमेकडे युरोपमध्ये गेले, दुसरे कांही समूह भारतीय उपखंडात आले. कांही समूह चीनकडे वळले. या स्थलांतराला लाखो वर्षे लागली. मानववंशशास्त्रज्ञांनी मानवाचा हा प्रवास कसा आणि कधी झाला हे मानवाच्या सापडलेल्या सांगाड्यांच्या कार्बन डेटिंग वरून तसेच आजच्या मानव समूहाचे जिनेटिक परीक्षण करून सिद्ध केली आहे.

भारतात सगळेच उपरे
जर मानवाची उत्पत्तीच भारताबाहेरची आहे, तर भारतातील कोणताच समूह मूळनिवासी असू शकत नाही, ही गोष्ट सूर्य प्रकाशाइतकी स्वच्छह आहे. हे झाले प्राचीन मानवाबद्दल. आता भारताचा गेल्या पाच हजार वर्षाचा इतिहास बघितला तर संस्कृतीचा प्रवाह पश्चिमेकडून पूर्वेकडे झालेला दिसतो. सिधू संस्कृतीतील लोक पुढे पंजाबकडे, मग गंगा-यमुनेच्या खो-यात आणि मग दक्षिणेकडे सरकले असे दिसते. मूळनिवासीवादी लोक स्वत:ला सिधू संस्कृतीचे वारसदार समजतात. मग ते सध्या जिथे रहातात तिथे ते सिंधू संस्कृतीच्या प्रदेशातून आले असे मानावे लागेल. बरे हे सिंधू संस्कृतीतील लोक तेथे आले कोठून? ते तेथे जमिनीतून तर उगवले नव्हते, आणि गंगा-यमुनेच्या खो-यातूनही तिकडे गेले नव्हते. अर्थातच त्यांचे मूळ आणखी पश्चिमेकडे, इराण-इराक या भागात असले पाहिजे. म्हणजे तथाकथित मूळनिवासी हे भारतातील मूळनिवासी नाहीत हे सिद्ध होते.

भारताच्या माहीत असलेल्या इतिहासात येथे भारताबाहेरून अनेक टोळ्या आल्या आणि पुढे इथेच स्थायिक झाल्या. त्यात ग्रीस वरून आलेले ग्रीक, तिबेटमधून आलेले मंगोलोईड वंशाचे लोक, इजिप्त, अरब प्रदेश, इराण या भागातून आलेले शक, याशिवाय हूण, कुशाण, मोगल, ताझिक, उझबेक, अरब, इराणी, आफ्रिकेतून आलेले हबशी अशा अनेकांचा समावेश होतो. या लोकांचे एकमेकांशी लग्न संबंधही झाले. त्यामुळे आजचा भारतीय समाज हा वेगवेगळे वंश आणि टोळ्या यांचे अजब मिश्रण आहे. त्यामुळे कोणी स्वत:ला मूळनिवासी आणि ब्राम्हणांना विदेशी समजत असेल तर तो एक मूर्खपणा आहे.

मूळनिवासीवादी लोकांना नागवंशाचे फार कौतुक आहे. हे नागवंशी लोक म्हणजे दुसरे-तिसरे कुणी नसून तिबेटमधून भारतात आलेले मंगोलोइड वंशाचे लोक होत. त्यामुळे नागवाशीयांना मूळनिवासी मानणे हास्यास्पद आहे.

मूळनिवासीवाद भारतीय घटनेच्या विरोधात
भारतीय घटना मूळनिवासीवादाचे समर्थन करत नाही हे मूळ निवासीवाद्यांच्या लक्षात येत नाही. ते जेंव्हा ब्राम्हणांना विदेशी ठरवून भारताबाहेर हाकलण्याच्या गोष्टी करतात तेंव्हा घटना पायदळी तुडवत असतात हे त्यांना कळत नाही. खुद्द बाबासाहेब आंबेडकर यांनीही ब्राम्हणांना भारताबाहेर हाकलण्याची गोष्ट कधीच केली नाही, आणि मूळनिवासीवादाचे समर्थनही केले नाही. त्यामुळे मूळनिवासीवादी लोक भारतीय घटनेचा आणि बाबासाहेबांचा सातत्याने अपमान करत आहेत असेच म्हणावे लागेल.

बौद्ध धर्मात कुणालाही परके मानले जात नाही. पण बौद्ध धर्म आचरणात आणण्याऐवजी त्याचा राजकारणासाठी उपयोग करणा-यांकडून आपण काय अपेक्षा करणार?

मूळनिवासीवाद म्हणजे वंशवाद आहे. या वंशवादाला वेळीच आवर घातला पाहिजे.

महाविचार LATEST

Popular Posts This Week