सत्य-असत्याशी मन केले ग्वाही, देखियले नाही बहुमता -संत तुकाराम
Showing posts with label दलित. Show all posts
Showing posts with label दलित. Show all posts

Saturday, January 5, 2013

ओ.बी.सींचे बौद्ध धर्मांतर: कांही प्रश्न

बौद्ध धर्म हा आता केवळ धर्म राहिला नसून एक राजकीय पक्षही झाला आहे. यामुळे एका चांगल्या धर्माची नासाडी होत आहे. हे टाळायचे असेल तर बौद्धांच्या धार्मिक संघटनांनी सामूहिक धर्मांतराला आळा घातला पाहिजे आणि वैयक्तिक धर्मांतराला प्रोत्साहन दिले पाहिजे.
-महावीर सांगलीकर

ओ.बी.सी. जातींनी हिंदू धर्माचा त्याग करून बौद्ध धर्म स्वीकारावा म्हणून महाराष्ट्रात कांही लोक चळवळ सुरू केली आहे. अशा धर्मांतराबद्दल मला कांही प्रश्न विचारावेसे वाटतात.

ओ.बी.सींनी बौद्ध धर्मांतर केले तर मग त्यांच्या जातींचे काय होणार? त्या विसर्जित होणार का, की बौद्ध धर्म स्वीकारल्यावारही त्या जाती  कायम रहाणार? म्हणजे हिंदू भावसार ऐवजी बौद्ध भावसार वगैरे?  बौद्ध धर्मात अशा जातीच जाती घुसल्या की बाबा साहेबांच्या जातीअंताच्या स्वप्नाचे काय होणार? भारतातील कोणत्याही धर्माचे उदाहरण घ्या, धर्मांतराने जाती नष्ट होत नसतात.

हिंदू असतांना ओ.बी.सींना ज्या सवलती मिळतात त्या बौद्ध झाल्यावर मिळणार का? की मग कागदोपत्री हिंदूच राहायचे सवलती मिळवण्यासाठी? 

सगळेच ओ.बी.सी. कांही हिंदू नाहीत. मुस्लिम ओ.बी.सी., ख्रिस्ती ओ.बी.सी., जैन ओ.बी.सी., शीख ओ.बी.सी.ही असतात.  ओ.बी.सींच्या एकाच जातीत वेग वेगळ्या धर्माचे समूह असतात. जसे, शिंपी जातीत हिंदू, जैन, मुस्लिम, ख्रिस्ती या चारी धर्माचे समूह असतात. त्यात आता आणखी एका धर्माची भर पडणार, असे तर होणार नाही ना?


मुख्य म्हणजे जैन, मुस्लिम, ख्रिस्ती, शीख अशा धर्मातील ओ.बी.सी. जातींनी अशा धर्मांतरास तयार होण्याचा प्रश्नच येत नाही, कारण ते हिंदू नाहीत आणि त्यांना आपल्यावर अत्याचार होतोय असे वाटतही नाही. त्यामुळे ओ.बी.सींचे बौद्ध धर्मांतर हे हिंदू धर्मातील ओ.बी.सी. जातींतूनच होवू शकते. पण या जाती कट्टर हिंदू असतात, त्यामुळे अशा धर्मांतरास किती  पाठींबा मिळणार?

जे हिंदू ओ.बी.सी. धर्मांतर करतील त्यांनी  बौद्ध झाल्यावर आपले संत नामदेव, गाडगे बाबा, जगनाडे महाराज यांचे काय करायचे? का त्यांनाही बौद्ध करून टाकायचे? गेली अनेक शतके ओ.बी.सी. जातींनी समतावादी वारकरी धर्म रुजवला, वाढवला आणि सांभाळला, त्याचे मग काय करायचे? धर्मांतरीत ओ.बी.सी. बौद्धांचा हिंदू धर्माबाद्दल दृष्टीकोन नकारात्मकच रहाणार आहे, पण वारकरी धर्माबद्दलही तो सकारात्मक राहील असे वाटत नाही.

धर्म ही वैयक्तिक गोष्ट आहे, आणि वैयक्तिक धर्मांतरास कोणाची हरकत असण्याचे कारण नाही. याउलट सामूहिक धर्मांतर हे धार्मिक कारणांसाठी होत नसून राजकीय कारणांसाठी होत असते. सध्या चालू असलेल्या ओ.बी.सींच्या धर्मांतराच्या चळवळी मागे देखील राजकीय हेतू दिसतात. भारतात आपापल्या धर्माचा प्रसार करणारे ख्रिस्ती आणि मुस्लिम देखील सामूहिक धर्मांतर घडवून आणायचे टाळतात. कारण आपला धर्म वाढवण्यामागे त्यांचा हेतू राजकीय नसतो. पण बौद्ध धर्माच्या बाबतीत मात्र राजकीय हेतू स्पष्ट दिसतात. बौद्ध धर्म हा आता केवळ धर्म राहिला नसून एक राजकीय पक्षही झाला आहे. यामुळे एका चांगल्या धर्माची नासाडी होत आहे. हे टाळायचे असेल तर बौद्धांच्या धार्मिक संघटनांनी सामूहिक धर्मांतराला आळा घातला पाहिजे आणि वैयक्तिक धर्मांतराला प्रोत्साहन दिले पाहिजे.

सामूहिक धर्मांतराची चळवळ चालवणा-यांनी हे लक्षात घेतले पाहिजे की अशा धर्मांतरांमुळे राजकीय हेतू साध्य होत नसतात. शिवाय असे धर्मांतर पूर्ण फसते. मागे भटक्या विमुक्तांच्या चाळीस जमातींचे सामूहिक धर्मांतर घडवण्याचा असाच गाजावाजा झाला होता, पण ते धर्मांतर फसले.

ओ.बी.सी. जातींना हिंदू धर्मात मान आहेच.  हिंदू धर्मीय ओ.बी.सी. जाती आपल्या धर्मात राहून आपली प्रगती करू शकतात, इतकेच नव्हे तर अनेक हिंदू ओ.बी.सी. जातींनी तशी केलेलीही आहे. 

हेही वाचा: 
बामसेफने दलितांच्या धर्मांतराविषयी आपली भूमिका स्पष्ट करावी
हिंदू धर्माला विरोधासाठी विरोध करणे चुकीचे
माणसाला धर्माची गरज आहे काय?

Saturday, March 10, 2012

दलित-आदिवासींचे जैन धर्मांतर

-महावीर सांगलीकर


महाराष्ट्रातील लाखों दलितांनी डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या प्रेरणेने बौद्ध धर्म स्वीकारला. आजही दरवर्षी मोठ्या संख्येने दलित समाजातील कांही समूह बौद्ध धर्म स्वीकारत असलेले दिसते. भारतातून हद्द्पार झालेला बौद्ध धर्म बाबासाहेबांनी येथे पुन्हा रुजवला ही एक फारच मोठी गोष्ट आहे.

दलितांनी बौद्ध धर्म स्वीकाराला ही गोष्ट जगजाहीर आहे. पण गेल्या सुमारे ७० वर्षांच्या काळात उत्तर भारतात दलित-आदिवासींच्या कांही समूहांनी फार मोठ्या प्रमाणावर जैन धर्म स्वीकारला आहे आणि ही प्रक्रिया आजही चालू आहे, हे फारसे कोणाला माहीत नाही. याचे कारण म्हणजे या जैन धर्मांतराचा कोठेही गाजावाजा केला जात नाही.

दलित-आदिवासींच्या या धर्मांतराची माहिती घेण्याअगोदर आपणास ही गोष्ट माहीत असणे गरजेचे आहे की म्हणजे भारतात आज जे अनेक दलित-आदिवासी-मागासवर्गीय समाज आहेत, त्यातील अनेक समूह हे एकेकाळी जैन धर्माचे अनुयायी होते. असे समूह भारतभर पसरले आहेत आणि एकेकाळी त्यांचा जैन धर्माशी असलेला संबंध अनेक साहित्यिक, शिलालेखिय व इतर पुरावे देवून सिद्ध करता येतो. त्याविषयी मी वेगळा लेख लिहित आहे. असो.

दलित आदिवासींचे जैन धर्मांतर

मध्य प्रदेश आणि राजस्थान या दोन राज्यांच्या सीमावर्ती भागात बलाई या दलित समाजातील लाखों लोकांनी अलिकडील काळात जैन धर्म स्वीकारला आहे. हे धर्मांतर गेली साठ-सत्तर वर्षे चालू आहे. धर्मांतरीत बलाइंना धर्मपाल जैन या नावाने ओळखले जाते. याच काळात याच भागात हिंदू खाटिक समाजातील एका घटकाने मोठ्या संख्येने जैन धर्म स्वीकारला आहे. त्यांना वीरवाल जैन या नावाने ओळखले जाते. या दोन्ही समाजात सांस्कृतिक, शैक्षणिक व आर्थिक क्रांती झालेली असून आता हे समाज 'पुढारलेले समाज' म्हणून ओळखले जातात.

गुजरात मधील पंचमहल आणि आजूबाजूच्या जिल्ह्यातील आदिवासी समाजात जैन धर्माचा प्रचार मोठ्या प्रमाणात झाला आहे. सुमारे नव्वद वर्षांपूर्वी या भागातील एक आदिवासी युवक जैन मुनी झाला व त्याने त्याच्या समाजातील व्यसने, वाईट चाली-रिती, भांडणे या विरोधात प्रबोधन सुरू केले. पुढे तो आदिवासी युवक जैन धर्मातील सर्वोच्च ’आचार्य’ झाला. त्यांचे कार्य दोन संस्थांतर्फे पुढे चालू आहे. या चळवळीसाठी पंजाब, गुजरात व मुंबईच्या कांही जैन उद्योगपतींकडून भक्कम आर्थिक मदत मिळत असते. या आदिवासी समाजात आचरण विषयक, आर्थिक आणि शैक्षणिक क्रांती झाली आहे.

तिकडे झारखंड, प. बंगाल, उडिसा, बिहार या भागात सराक नावाचे आदिवासी आहेत. हे प्राचीन काळी जैन होते, पण त्या भागात जैन धर्माचा पाडाव झाल्यावर अनेक जैन कुटुंबे जंगलात निघून गेली. हे सराक लोक त्या प्राचीन जैनांचे वंशज आहेत. हे आदिवासी आहेत. त्यांच्यात अजूनही प्राचीन जैनांच्या कांही चालीरीती दिसून येतात, पण काळाच्या ओघात ते जैन धर्मापासून दूर गेले होते. त्यांचा मुख्य जैन प्रवाहाशी संबध राहीला नव्हता. पण गेल्या पन्नास वर्षात जैन साधू व उद्योगपतींनी यांना मुख्य प्रवाहात आणण्याचे मोठे काम केले आहे. दिल्ली, उत्तर प्रदेश या भागातील जैन कार्यकर्ते सराक एरियात जावून सामाजिक काम करत असतात. या कामाचे स्वरूप सराकांच्या ज्या गावात दवाखाना, शाळा, वीज, पाणी, रस्ते वगैरे नाहीत तेथे त्यांची सोय केली जाते. समाजातील गरजू लोकांना आर्थिक मदत केली जाते. युवकांना स्वत:च्या पायावर उभे केले जाते, त्यासाठी मदत केली जाते.

अशाच प्रकारचे काम झारखंड मधील शिखरजी या प्रसिद्ध जैन तीर्थ क्षेत्राच्या आसपासच्या १४ गावात चालू आहे. जैन समाजाने ही १४ गावे पूर्णपणे व्यसनमुक्त आणि शाकाहारी बनवली आहेत, शिवाय या सगळ्या गावात शाळा, दवाखाने, रस्ते, वीज, पाणी यांची सोय केली आहे. दहा वर्षांपूर्वी अत्यंत मागासलेली ही गावे आणि तेथील लोक यांच्यात सर्वांगीण सुधारणा होत आहे.

असेच काम मध्य प्रदेश-छत्तीस गढ सीमेवरील नक्षलवादी भागातील आदिवासींमध्ये चिन्मय सागर नावाचे जैन मुनी करत आहेत. त्यांना जंगलवाले बाबा म्हणून ओळ्खले जाते.

..........आणि दलित युवक जैन मुनी झाला!

अगदी अलीकडची घटना.. राजस्थान मधील चंदाराम मेघवाल हा दलित युवक मुंबईला काम शोधण्यासाठी आला होता. तो ज्या धर्मशाळेत उतरला होता तेथे एका जैन आचार्यांचे रोज प्रवचन चालू असे. ते ऐकून त्यालाही आपण मुनी व्हावे असे वाटू लागले. त्याने त्या जैन आचार्यांपुढे तशी इच्छा व्यक्त केली. आचार्यांनी त्याला अगोदर जैन धर्माचा अभ्यास करायला सांगितले. त्या युवकास मग अहमदाबाद येथे पाठवण्यात आले. तेथे त्याने दोन वर्षे राहून अभ्यास केला. मग त्याला राजस्थान मधील त्याच्या गावीच जैन मुनी दीक्षा देण्यात आली.

असेच दुसरे उदाहारण आपल्या महाराष्ट्रातील आहे. वाशीमचा विशाल दामोदर हा दलित समाजातील इंजिनीअर. २८ वर्षांचा हा इंजिनीअर हैदराबाद येथे चांगल्या पगारावर नोकरी करत असे. त्याने दोन वर्षांपूर्वी जैन मुनी दीक्षा घेतली.

या प्रकारे जैन धर्म प्रचाराचे काम दोन पातळीवर चालू आहे. पहिले म्हणजे समाज प्रबोधन करून व दूसरे म्हणजे ज्यांना मुनी व्हायाचे आहे त्यांना दीक्षा देवून. हे जैन मुनी कसलाही चमत्कार वगैरे करत नाहीत, किंवा कसलेही आमिष दाखवत नाहीत. जैन आचरण (Jain Code of Conduct) चा प्रचार करणे हाच त्यांचा मुख्य उद्देश असतो.

References /हेही वाचा:
Adivasi Conversions To Jainism
Recent Conversions to Jainism
Dalit Engineer Becomes a Jain Monk
Dalit Youth Turns Jain Monk

Monday, February 7, 2011

गांधीजी जर फाळणीला जबाबदार असतील तर.....| Gandhi and Partition of India

-महावीर सांगलीकर

अनेक हिंदुत्ववाद्यांचा असा समज आहे की गांधीजी हे भारताच्या फाळणीला जबाबदार होते. हे खरे असेल तर हिंदुत्ववाद्यांनी गांधीजींचे अनेकदा आभार मानले पाहिजेत. इतकेच न्हवे तर त्यांना तेहतीस कोटी एकवा देव मानून त्यांची रोज सकाळ - संध्याकाळ पूजा करायला पाहिजे. कारण भारताची फाळणी करून गांधीजींनी हिंदुत्ववाद्यांवर मोठेच उपकार केले आहेत! कसे ते पहा:

आज भारतात मुस्लिमांची संख्या सुमारे १२ टक्के आहे. हिंदुत्वावाद्यांना त्यांचे अस्तित्व सहन होत नाही. समजा भारताची फाळणी झाली नसती तर भारत, पाकिस्तान, बांगला देश हे एकत्र असते. म्हणजे 'अखंड' भारत असता तर तेथे मुस्लिमांची संख्या किमान ४० टक्के असती. आज १२ टक्के लोकांचा बाऊ करणार्यांची त्यावेळी काय अवस्था झाली असती याची कल्पना त्यांनीच करावी.

अखंड भारतात मुस्लिमांना सर्वच गोष्टीत किमान ४० टक्के वाटा द्यावा लागला असता. केवळ फाळणी झाल्यामुळेच भारतात हिंदूंना राजकारण, सत्ता, प्रसासन, सरकारी व खाजगी नोकर्‍या, उद्योगधंदे, मिडीया आणि इतर सगळ्याच ठिकाणी किमान ९० टक्के वाटा आहे. त्यापैकी बहुतेक वाटा हिंदुत्ववाद्यांचे पुढारपण करणार्‍या जातींकडे जातो. अखंड भारतात त्यांना देवळातील घंटाच मिळाली असती. शिवाय अखंड भारतात मुस्लीम धर्माचा प्रचार  फार जोरात झाला असता व हा देश मुस्लीम देश बनण्याकडे वेगात चालाला असता. 

अखंड भारतात दलित आणि मुस्लिमांची एकूण टक्केवारी ६० हुन जास्त झाली असती. त्यामुळे हिंदुत्ववाद्यांना दलितांचे अधिकार हिरवून घेणे, त्यांच्यावर अत्याचार करणे शक्यच झाले नसते.

तेंव्हा आज हिंदुत्ववाद्यांना जे काही अधिकार मिळत आहेत ते फाळणीमुळे मिळत आहेत. फाळणी जर गांधीजींनी केली असेल तर हिंदुत्ववाद्यांनी त्यांचे आभार मानायलाच पाहिजेत. पण तसे करण्या ऐवजी हे लोक गांधीजींना सतत शिव्या घालण्याचा उद्योग करत आहेत. ही कृतघ्नता नव्हे काय?

महाविचार LATEST

Popular Posts This Week