सत्य-असत्याशी मन केले ग्वाही, देखियले नाही बहुमता -संत तुकाराम
Showing posts with label जैन धर्म. Show all posts
Showing posts with label जैन धर्म. Show all posts

Friday, January 24, 2014

जैन समाजास राष्ट्रीय स्तरावर अल्पसंख्याक दर्जा

-महावीर सांगलीकर

जैन समाजाला राष्ट्रीय स्तरावर अल्पसंख्याक दर्जा मिळाल्याने भलेभले लोक चक्रावलेले दिसतात. 'जैनांना कशाला हवा अल्पसंख्याक दर्जा' यासारखे प्रश्न अनेकांना पडलेले दिसतात. पण असे प्रश्न पडण्यामागचे कारण अल्पसंख्याक दर्जा आणि जैन समाज  या दोन्ही गोष्टींविषयी समाजात असलेले प्रचंड अज्ञान ही गोष्ट आहे. सामान्य लोकांना असे अज्ञान असणे एकवेळ समजू शकते, पण जेंव्हा कांही लेखक-पत्रकार मंडळी आपले अज्ञान दाखवतात तेंव्हा हसू येते. असो.

अल्पसंख्याक दर्जा कोणाला?
ज्या धर्मांचे अनुयायी संख्येने बहुसंख्याकांच्यापेक्षा कमी आहेत त्यांना भारतीय घटनेत अल्पसंख्याक दर्जा देण्याची शिफारस आहे. त्यानुसार मुस्लीम, ख्रिस्ती, शीख, बौद्ध, पारशी आणि जैन हे सर्वजन अल्पसंख्याक ठरतात. (भारतात जैन धर्मीयांची संख्या २००१च्या जनगणनेनुसार केवळ ४२ लाख आहे. म्हणजे एकूण लोकसंख्येत ते अर्धा टक्काही नाहीत ) पण अल्पसंख्याक आयोगाच्या निर्मितीनंतर जैन धर्मियांना या सूचित स्थान दिले गेले नाही.

इथे हे लक्षात घ्यायला पाहिजे की अल्पसंख्याक दर्जा आणि समाजाची आर्थिक स्तिथी यांचा कसलाही संबंध नाही. ज्यांना तसे वाटते त्यांनी त्यांना माहीत असणा-या जैनांपेक्षा श्रीमंत असलेल्या पारशी आणि शीख समाजाला असा दर्जा आहे ही गोष्ट लक्षात घ्यायला पाहिजे.

जैन धर्मीयांचा लढा
या अन्यायाविरोधात जैन धर्मीयांच्या अनेक संघटना आणि संस्था कायदेशीर लढा देत होत्या. दक्षिण भारत जैन सभेने तर या अन्यायाविरोधात सुप्रीम कोर्टापर्यंत धाव घेतली. 20 वर्षांच्या अवधीत भारतातील 14 राज्यांनी जैनांना राज्य स्तरावर अल्पसंख्याक दर्जा देवूनही टाकला. पण केंद्र सरकार असा दर्जा देण्याचे टाळत होते. त्याचे एक कारण म्हणजे दक्षिण भारत जैन सभेने सुप्रीम कोर्टात केलेली केस. जोपर्यंत ही केस निकालात निघत नाही तोपर्यंत असा दर्जा देता येणार नाही असे केंद्राचे म्हणणे होते. शेवटी तडजोड होवून आधी  दक्षिण भारत जैन सभेने सुप्रीम कोर्टातील केस मागे घेतली आणि केंद्राने जैन धर्मियांना अल्पसंख्याक दर्जा देवून टाकला.

जैन कोण?
जैन हा धर्म आहे, जात नव्हे. जे जैन धर्माचे अनुयायी आहेत ते जैन. भारतातील अनेक समूह, ज्यात शेतकरी, कारागीर, व्यापारी, आदिवासी आणि पूर्वाश्रमीचे दलित असे अनेक घटक आहेत, ते जैन धर्माचे अनुयायी आहेत. जैन म्हणजे व्यापारी असा समज केवळ अज्ञानातून आलेला आहे. पुण्या-मुंबई सारख्या ठिकाणी तर सगळ्याच गुजराती आणि राजस्थानी व्यापा-यांना  जैन समजण्याची प्रथा आहे. पण प्रत्यक्षात त्या व्यापा-यांच्यात जैनांची संख्या फारतर 10 टक्के असते. असो. सांगायचा मुद्दा हा की जी धर्मियांना अल्पसंख्याक दर्जा मिळाल्यामुळे केंद्र सरकारच्या विविध योजनांचा लाभ त्यांनाही मिळणार आहे. अर्थातच तो जैन समाजातील शेतकरी, कारागीर, व्यापारी, आदिवासी आणि पूर्वाश्रमीचे दलित यांनाच जास्त प्रमाणात मिळणार आहे.

त्याच प्रमाणे रंगनाथ मिश्र समितीच्या शिफारसी नुसार आता बौद्ध आणि शीख यांच्या बरोबरच जैनांनाही हिंदू कायद्यातून वगळण्याचा मार्ग आता मोकळा झाला आहे.

अल्पसंख्याक दर्जा मिळाल्यामुळे आणखी एक फायदा असा होणार आहे की जैन समाज आपल्या 'जैन' या ओळखीबद्दल आज पर्यंत गाफील रहात होता, व त्याचा गैरफायदा घेवून शाळेतील क्लार्क पासून जनगणना करणा-या कर्मचा-यापर्यंत सगळेजण जैनांची नोंद जाणूनबुजून 'हिंदू' अशी करत होते, आता याला आळा बसेल. (येथे हेही लक्षात घ्यायला पाहिजे की जैन हेच हिंदूंचे खरे मित्र आहेत. पण याचा अर्थ हिंदूंनी (पेक्षा हिंदुत्ववाद्यांनी) जैनांवर हिंदू धर्म लादावा असा होत नाही).


हेही वाचा:
दलित-आदिवासींचे जैन धर्मांतर

Monday, January 21, 2013

शिवश्री पुरुषोत्तम खेडेकर हे युगपुरुषच

-महावीर सांगलीकर 

मी नुकत्याच लिहिलेल्या संभाजी ब्रिगेड आणि मी या लेखाचे अनेकांनी प्रचंड स्वागत केले. पण त्याच वेळी हा लेख संभाजी ब्रिगेड आणि खेडेकर साहेब यांचे विरोधक असणा-या लोकांना अजिबात आवडलेला नाही. विशेष करून मी खेडेकर साहेबांचा 'युगपुरुष' असा केलेला उल्लेख या विरोधकांना खटकला आहे.

कोहम महोक या टोपण नावाने लिहिणा-या लेखकाने माझ्या लेखाचा आणि संभाजी ब्रिगेड व खेडेकर साहेब यांच्याविषयी माझ्या मतांचा समाचार घेण्यासाठी आपल्या ब्लॉगवर एक ओपन लेटर लिहिले आहे. (शिवश्री महावीर सांगलीकरांना कोहमचे अनावृत्त पत्र (ओपन लेटर))   त्यातील मते ही संभाजी ब्रिगेड आणि खेडेकर साहेब यांच्याविषयी राग असणा-यांची प्रातिनिधिक मते सौम्य भाषेत दिली गेली आहेत हे स्पष्ट दिसते. हे ओपन लेटर असल्यामुळे त्याचे ओपन उत्तर देणे मी आवश्यक समजतो.

पुरुषोत्तम खेडेकर साहेब हे युगपुरुषच 
लेखकाचा मुख्य आक्षेप मी(ही) खेडेकर साहेबांना युगपुरुष समजतो या गोष्टीला आहे. लेखक म्हणतो, "मला सगळ्यात खटकला मुद्दा म्हणजे "एक मात्र खरे की मराठा सेवा संघाचे अध्यक्ष शिवश्री पुरुषोत्तम खेडेकर हे अतिशय दूरदृष्टीचे गृहस्थ आहेत. त्यांना युगपुरुष म्हंटले जाते ते योग्यच आहे." - हा उल्लेख. एक ब्राम्हण म्हणून मी ह्या विधानाने का अस्वस्थ झालो असेन ते आपल्या लक्ष्यात आले असेल अशी अपेक्षा करतो. शिवरायांच्या बदनामीची केंद्रे ह्या पुस्तकातून खेडेकरांनी ब्राम्हण समाज, ब्राम्हण पुरुष आणि ब्राम्हण स्त्रिया ह्यांच्या विषयीचे विकृत लेखन ह्या आपल्या युगपुरुषोत्तमाने केले आहे. आपल्या सारखा विद्वान आणि गांधीवादी अहिंसाप्रिय व्यक्ती, संभाजी बी-ग्रेडने ब्राम्हणांच्या हत्या सुरु केल्यावर त्यांच्या तलवारींना धार लावून देणार, की तलवार चालवणार की, संभाजी बी-ग्रेडचे गोबेल्स होऊन ह्या हत्या कश्या योग्य होत्या त्याचे दाखले देणार?  "

कोहम महोक आणि खेडेकर साहेबांच्या इतर विरोधकांनी हे लक्षात घ्यायला पाहिजे की खेडेकर साहेबांचे मुल्यमापन 'केवळ शिवरायांच्या बदनामीची केंद्रे' या पुस्तकावरून करणे पूर्णपणे चुकीचे आहे. विरोधकांना खेडेकर साहेबांनी इतर अनेक पुस्तके लिहिली आहेत हे माहीत आहे का? शिवाय पुस्तकांपेक्षा त्यांनी प्रत्यक्षात केलेले काम, संघटना बांधणी, समाजातील अंधश्रद्धा आणि चुकीच्या चालीरीती यांना फाटा देण्यासाठी केले प्रबोधन, त्या प्रबोधनामुळे समाजात  मोठ्या प्रमाणावर झालेली जागृती,  नव्या विचारांची समाजाने केलेली  अंमलबजावणी अशा कितीतरी महत्वाच्या गोष्टी आहेत.

शिवरायांच्या बदनामीची केंद्रे या पुस्तकात खेडेकर साहेबांनी ब्राम्हण समाज व ब्राम्हण स्त्री-पुरुष यांच्याविषयी जे कांही लिहिलेले आहे तो वादाचा विषय आहे. कोहम महोक यांनी  या लिखाणास विकृत लेखन म्हंटले आहे. इथे प्रश्न असा आहे की अशाच प्रकारचे लेखन वैदिक परंपरेतील धार्मिक साहित्यात मोठ्या प्रमाणावर आढळून येते. मग तो ऋग्वेद असू दे, मनुस्मृती असू दे की पुराणे असू द्यात. परशुराम ही व्यक्ति क्षत्रियांची सरसकट कत्तल करते, आणि त्याचे चेले आजही या गोष्टीचे समर्थन करतात. महात्मा गांधी यांची हत्या करतात आणि त्या हत्येचे समर्थन करतात. मुस्लिमांना (आणि त्यानंतर ख्रिस्त्यांना) संपवण्याची भाषा करतात, त्यासाठी दंगली घडवून आणतात, दहशतवाद करतात, त्याचे काय करायचे? खेडेकर साहेबांनी नुसते लिहिले आहे, परशुरामीय समाज तर अशा गोष्टी प्रत्यक्षात करत असतो. त्यामुळे शिवरायांच्या बदनामीची केंद्रे या पुस्तकात खेडेकर साहेब यांनी मांडलेल्या मतांना विरोध करायचा नैतिक अधिकार परशुरामीय समाजास अजिबात नाही आहे.

लेखकाने आपल्या ब्लॉगवर पुढे म्हंटले आहे, "आपण खेडेकरांना युगपुरुष म्हणून मान्यता दिली आहे. महाराष्ट्रातील युगपुरुषांची यादी बघुयात, मी ब्राम्हण युगपुरुष (आपल्या ब्राम्हणप्रेमामुळे) यादीत समाविष्ट पण करत नाहीये - ज्योतिबा फुले, गाडगे महाराज, शाहू महाराज, बाबासाहेब आंबेडकर, सावित्रीबाई फुले ह्या यादीत आपण सरळ चेहऱ्याने आम्हाला सांगता आहात की, पुरुषोत्तम खेडेकर नावाच्या इसमाचा समावेश करावा......."  आता या यादीत लेखकाने जी नावे दिली आहेत त्यांना परशुरामीय लोक त्या-त्या काळात कुठे महापुरुष मानत होते, आणि आता तरी कोठे मानतात? ज्योतिबा फुले यांच्यावर मारेकरी पाठवणारे, सावित्रीबाई फुले यांना दगडे मानणारे, शाहू महाराजांचा अपमान करणारे, बाबासाहेब आंबेडकरांना मंदिर प्रवेश नाकारणारे नेमके कोण होते? अगदी अलीकडे महात्मा फुले यांना 'फुले नव्हे, ही तर दुर्गंधी' म्हणणारे कोण होते? 

त्यामुळे कोहम महोक यांनी या यादीत खेडेकर साहेबांचा समावेश करायचा की नाही याचा सल्ला देवू नये, तो त्यांचा अधिकार नाही. मीही खेडेकर साहेबांची तुलना या महापुरुषांशी केलेली नाही आहे. किंबहुना कोणत्याच महापुरुषाची तुलना दुस-या महापुरुषाशी करणे चुकीचे असते. प्रत्येक महापुरुषाचे कार्य Unique, वेगळ्या प्रकारचे असते, त्यांच्या-त्यांच्या काळानुरूप असते. खेडेकर साहेब जे कार्य करत आहेत तेही Unique आहे, तसे कार्य आजवर दुस-या कोणी केलेले नाही आहे. जर पळपुटे माफीवीर तुमच्यासाठी स्वातंत्र्यवीर ठरतात, तर ज्यांनी मराठा आणि इतर बहुजन समाजाला योग्य दिशा दिली आहे, त्यांच्या विचारसरणीत क्रांती केली आहे. , ते आमच्यासाठी युगपुरूषच आहेत.

देव नाकारण्याचे अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीलाही जमले नाही, ते खेडेकर साहेबांनी सुरू केलेल्या चळवळीने साध्य करून दाखवले आहे. बहुजन समाजावरील ब्राम्हणी वर्चस्वाला, कर्मकांडांना, पुरोहितशाहीला मोठ्या प्रमाणावर आळा घालण्याचे,  बहुजन समाजात शेकडो पुरोगामी वक्ते, लेखक तयार करण्याचे, अनेक प्रकाशन संस्था व नियतकालिके सुरू करण्यासाठी प्रेरणा देण्याचे, समाजाला विज्ञानाभिमुख बनवण्याचे काम खेडेकर साहेबांनी करून दाखवले आहे.  याशिवाय बहुजन समाजाचा मूळ धर्म पुनर्जीवित करणे, वैदिकांनी निर्माण केलेली हिंदू आणि मुस्लिम समाजातील दरी भरून काढणे, समाजात आणि कुटुंबात स्त्रियांना पुरुषांपेक्षा महत्वाचे स्थान मिळण्यासाठी मातृसत्ताक पद्धतीचा पुरस्कार करणे अशी अनेक क्रांतीकारक कामे खेडेकर साहेबांनी करून दाखवली आहेत.

संभाजी ब्रिगेड 
अनेक परशुरामीय लोक, जे स्वत: तथाकथित हिंदू दहशतवादाचे (प्रत्यक्षात वैदिक दहशतवादाचे ) समर्थन करतात,  संभाजी ब्रिगेडला दहशतवादी संघटना मानतात.संभाजी ब्रिगेडने आक्रमक भूमिका घेतली असली तरी या संघटनेने दंगली पेटवल्याचे किंवा बॉम्बस्फोट घडवून आणल्याचे एकही उदाहरण नाही. त्यामुळे आर.एस.एस., सनातन संघटना यांचे समर्थन करणा-यांनी संभाजी ब्रिगेडला दहशतवादी संघटना संबोधणे चुकीचे आहे. संभाजी ब्रिगेडचा आक्रमकपणा परशुरामियांचा सामाजिक आणि सांस्कृतिक वर्चस्ववाद मोडून काढण्यासाठी आहे. पण संभाजी ब्रिगेड तेवढे एकच काम करत नाही. ही संघटना  शिक्षण, समाज सुधारणा, उद्योजकता विकास अशा अनेक क्षेत्रात भरीव काम करत आहे.

जैन धर्म, गांधीवाद आणि अहिंसा 
कोहम महोक यांनी आपल्या लेखात मला गांधीवादी म्हंटले आहे. माझ्यावर गांधीवादाचा थोडा प्रभाव असला तरी मी गांधीवादी नाही आहे. मी अनेकांतवादी आहे. प्रत्येक गोष्टीला अनेक बाजू असतात, तसेच कोणताही धर्म, समाज, व्यक्ती १००% चांगली किंवा १००% वाईट असते असे मी कधीच मानत नाही. कांही लोक नाण्याची एकच बाजू बघतात, अनेक विचारी लोक नाण्याची दुसरी बाजूही बघतात. मी त्याच्याही पुढे जावून नाण्याची तिसरी बाजू म्हणजे कड, तिचाही विचार करतो.  त्यामुळे जैन धर्म आणि गांधी यांच्या अहिंसेचे हिंसक लोकांकडून होणा-या  एकांगी चित्रणाचा मी निषेध करतो.

अहिंसक गांधीजी हे हिंसक सावरकरांसारखे भेकड नव्हते. गांधीजींच्या चळवळींमध्ये कुठेही पळपुटेपणा दिसत नाही. याउलट सतत हिंसक गप्पा मारणारे परशुरामीय लोक किती पळपुटे असतात ही मी अनेकदा पाहिले आहे. भेकड वृत्तीमुळे ते सतत दुस-यांना भडकावून हिंसा करायला प्रवृत्त करतात, आणि स्वत: मात्र कातडीबचावू बनून हिंसेचा विकृत आनंद लुटत असतात. भेकडांना हिंसेचे टोकाचे आकर्षण असते, आणि त्याचे जिवंत उदाहरण म्हणजे परशुरामीय विचारसरणीचे लोक. परशुरामीय विचारसरणीच्या लोकांच्या भेकडपणाचे एक उदाहरण खेडेकर साहेबांच्या शिवरायांच्या बदनामीची केंद्रे या पुस्तकाच्या संदर्भातीलच आहे. परशुरामियांना या पुस्तकाचा राग तर आला, पण त्यांच्यातील एकाही माणसाला या पुस्तकावर केस करण्याची हिम्मत झाली नाही. यावरूनच कळते की स्वत:ला परशुरामाचे अनुयायी समजणारे क्षत्रियांपुढे कशी नांगी टाकतात.

जैन धर्मात अहिंसेला महत्व असले तरी ती एकांगी अहिंसा नव्हे. मुळात 'अहिंसा परमो धर्म' हे वाक्य कोणत्याही जैन ग्रंथातले नसून महाभारतातील शांतीपर्वातील आहे.  जैन धर्म प्रतिकारासाठी हिंसेला परवानगी देतो. गरज म्हणून जैनांनीही अनेकदा हिंसा केली आहे. अगदी परशुरामाची देखील. ते उठसुठ आणि विनाकारण हिंसक बनत नाहीत एवढेच.  आता हे जैन म्हणजे दुसरे-तिसरे कोणी नसून भारतातले वर्णव्यवस्थेबाहेरील अवैदिक क्षत्रिय आहेत. पण हा या लेखाचा विषय नव्हे, म्हणून त्याविषयी इथे अधिक लिहित नाही.

शेवटी मी पुन्हा एकदा सांगतो की मी ब्राम्हण विरोधी नाही. मी ब्राम्हणवादाच्या विरोधात आहे. वैदिक ब्राम्हणांचा धार्मिक आणि सांस्कृतिक वर्चस्ववाद मला अजिबात मान्य नाही. पण स्वत:ला अतिबुद्धिमान समजणा-या ब्राम्हणवादी लोकांना  ब्राम्हण आणि ब्राम्हणवाद यातील फरक कळत नाही याचे मला आश्चर्य वाटते. 

हेही वाचा: 
 संभाजी ब्रिगेड आणि मी
 ओ.बी.सींचे बौद्ध धर्मांतर: कांही प्रश्न
 चाणक्य कोण होता?
हिंदू धर्माला विरोधासाठी विरोध करणे चुकीचे

Saturday, June 23, 2012

बामसेफने दलितांच्या धर्मांतराविषयी आपली भूमिका स्पष्ट करावी

-महावीर सांगलीकर

माझा उपेक्षितांसाठी जैन धर्मच जास्त योग्य हा लेख माझ्या ब्लॉगवर प्रकाशित झाल्यावर फेसबुकवर अनेक लोकांनी तो लाईक केला, तसेच कांही लोकांनी त्यावर प्रतिक्रियाही दिल्या. त्यातील कांही प्रतिक्रिया माझ्या विचारांना अनुकूल होत्या, तर कांही प्रतिकूल. प्रतिकूल प्रतिक्रिया देणारे बहुतेक लोक बामसेफी विचाराचे आहेत.

बामसेफ ही संघटना मागासवर्गीय आणि अल्पसंख्याक समाजांच्या कर्मचा-यांची संघटना आहे. या संघटनेचे पूर्ण नाव Backward and Minority Community Employees Federationअसे आहे या संघटनेत सर्व धर्मांचे लोक आहेत. असे असताना ही संघटना बौद्ध धर्माच्या प्रचारासाठी काम करणारी संघटना असावी याप्रमाणे वागत असते. हिंदू धर्माला सतत टार्गेट करत असते. तसेच मुस्लीम, ख्रिश्चन, शीख, जैन या धर्मावर ही संघटना टीका करत नसली तरी या धर्मांना बौद्ध धर्मापुढे दुय्यम ठरवून त्यांना अनुलेखाने मारत असते.

माझ्या उपेक्षितांसाठी जैन धर्मच जास्त योग्य या लेखावर फेसबुकवर प्रतिक्रिया देताना बामसेफचे एक विचारवंत विलास खरात यांनी मूळ मुद्दा सोडून जैन धर्मात घुसलेल्या ब्राम्हणांना हाकलून देण्याची, जैन धर्म नि:ब्राम्हण करण्याची जाहीर प्रतिज्ञा केली आहे. माझा लेख दलितांना जैन धर्म हाही एक पर्याय आहे या विषयावर होता, पण त्या मुद्याला खरात यांनी बगल दिली आहे. खरे म्हणजे विलास खरात यांनी अशी प्रतिज्ञा बौद्ध धर्माच्या बाबतीत करायाला पाहिजे, कारण बौद्ध धर्मात ब्राम्हणाची घुसखोरी फार झाली आहे, अगदी भारतीय बौद्ध महासभेच्या अध्यक्ष पदावर देखील एक ब्राम्हण आहे. जैन धर्मात एकतर ब्राम्हण नाहीत आणि जे चुकून-माकून तिथे आले आहेत, त्यांचे काय करायचे ते जैन समाज पाहून घेईल. विलास खरात यांनी त्याची पंचायत करू नये, ते अंगलट येवू शकते.

माझे विलास खरात यांना आवाहन आहे की त्यांनी बामसेफच्या धर्मविषयी धोरणाचे स्पष्टीकरण द्यावे. बामसेफ ही संघटना बौद्ध धर्माचा प्रचार करण्यासाठी आहे काय? हिंदू धर्मातील मागासवर्गीयांचे बौद्ध धर्मांतर घडवून आणणे हा बामसेफचा हेतू आहे काय? घटनेने हिंदू धर्मियांनादेखील धर्मस्वातंत्र्य दिले आहे, मग ही संघटना हिंदू धर्माची टिंगल-टवाळी का करत असते? ज्या हिंदू मागासवर्गीयांना स्वखुशीने धर्मांतर करायचे आहे, त्यांना फक्त बौद्ध धर्म हा एकच पर्याय आहे काय? राजस्थान, गुजरात, मध्य प्रदेश, बंगाल, बिहार, झारखंड, उडीसा या प्रांतात अनेक दलित व आदिवासी जाती-जमातींनी जैन धर्म स्वीकारला आहे व ही संख्या बौद्ध धर्म स्वीकारणा-या दलित व आदीवासींपेक्षा खूपच जास्त आहे. या धर्मांतराविषयी आपले काय म्हणणे आहे. मागासवर्गीय हिंदूंचे, आदिवासींचे मुस्लीम व ख्रिश्चन धर्मात धर्मांतर होते त्याविषयी आपले काय म्हणणे आहे?

विलास खरात यांच्या सकट कांही बामसेफींनी मी आर.एस.एस.चा एजंट असल्याचा माझ्यावर आरोप केला आहे. आर.एस.एस.चे एजंट कोण आहेत हे मी माझ्या आर.एस.एस. आणि बामसेफ: एकाच नाण्याच्या दोन बाजू या लेखात दाखवून दिलेले आहेच. प्रश्न हा आहे की बामसेफ ही संघटना जर घटना (खरोखरीच) मानत असेल, ती जर सेक्युलर संघटना असेल तर ती संघटना बौद्ध धर्माला इतके महत्व का देते?

माझा कांही बौद्ध धर्मावर राग नाही, उलट या धर्माचे राजकीयकरण झाल्याने मला वाईट वाटते. त्यातही बामसेफ सारख्या संघटनेने बौद्ध धर्माचे जे विकृतीकरण चालवले आहे त्याचा मला मनापासून राग येतो. हा लेख लिहिण्याचा उद्देश एवढाच आहे की बामसेफने आपले धर्मविषयक धोरण जाहीर करावे.

हेही वाचा:

हिंदू धर्माला विरोधासाठी विरोध करणे चुकीचे
गांधीजींची महानता आणि कावळ्यांची काव-काव

Sunday, June 10, 2012

बहुजन म्हणजे नक्की कोण हो भाऊ?

-महावीर सांगलीकर

सत्य असत्याशी मन केले ग्वाही मानियेले नाही बहुमता -संत तुकाराम

सध्या महाराष्ट्रात मराठी आणि भारतात बहुजन या दोन शब्दांची खूप चलती आहे. पण जसे मराठी म्हणजे नक्की कोण हे ज्याच्या-त्याच्या सोयीनुसार, गरजेनुसार आणि समजुतीनुसार ठरते तसेच बहुजन या शब्दाचेही आहे.

मराठी माणूस म्हणजे ज्याची मायबोली मराठी आहे तो असा या शब्दाचा साधा सरळ अर्थ आहे. पण अनेक लोक महाराष्ट्रीय म्हणजे मराठी असे समजतात. त्यामुळे त्यांच्या दृष्टीने महाराष्ट्राबाहेरील मराठी भाषिक हे 'मराठी ' असत नाहीत. तसेच 'मराठी-मराठी' अशी ओरड करणा-यांचे प्रमाण महाराष्ट्रातील ब्राम्हण समाजात जास्त आहे. त्यांच्या दृष्टीने मराठी माणूस या शब्दाचा खरा अर्थ म्हणजे 'मराठी ब्राम्हण' असाच असतो.

असाच घोळ बहुजन शब्दाबाबत आहे. हा शब्द पाली भाषेतील साहित्यात मोठ्या प्रमाणावर आढळतो. भगवान गौतम बुद्धांनी हा शब्द अनेकदा वापरलेला दिसतो. त्यांनी खुद्द भगवान महावीर यांच्याबद्दल 'बहुजन सम्मत' हा शब्द वापरलेला आहे.

आज बहुजन हा शब्दाचा अर्थ मराठी या शब्दाप्रमाणेच ज्याच्या-त्याच्या सोयीनुसार, गरजेनुसार आणि समजुतीनुसार घेतला जातो. ब्राम्हण सोडून इतर सगळे बहुजन अशी बहुजन या शब्दाची आजची एक लोकप्रिय व्याख्या आहे. पण दुसरीकडे कांही लोक मराठ्यांना बहुजन मानायला तयार नाहीत. पण ब्राम्हण हे बहुजनात मोडत नाहीत यावर मात्र सगळ्यांचे एकमत आहे.

भगवान महावीर व भगवान गौतम बुद्ध हे दोघेही बहुजनांचे धार्मिक नेते होते. पण बहुजन या शब्दाचा अर्थ आज जो घेतला होता तोच अर्थ भगवान बुद्ध घेत असत का, पाली भाषेच्या शब्दकोशात या शब्दाचा काय अर्थ आहे हे आपण तपासले पाहिजे.

बहुजन या शब्दाचा खरा अर्थ 'बहुतांश लोक' (Majority of the people) असाच आहे, ब्राम्हणेतर असा मूळीच नाही. भगवान महावीर आणि भगवान गौतम बुद्ध या दोघांच्या प्रमुख शिष्यांमध्ये ब्राम्हण शिष्यांची संख्या फार मोठी होती. इतकी मोठी की बहुजन शब्दाचा खरा अर्थ घेतला तर ब्राम्हण हेच बहुजन ठरावेत. (या दोघा महापुरुषांच्या ब्राम्हण शिष्यांवर मी स्वतंत्र लेख लवकरच लिहीत आहे).

हे दोघे महापुरुष समतावादी होते आणि त्यांचे धर्म सर्वांसाठी होते. त्यात ब्राम्हणांना बंदी नव्हती. बहुजन या शब्दाच्या आज घेतल्या जाणा-या अर्थाच्या संदर्भात बोलायचे तर त्यांचे धर्म सर्व जन हिताय होते, बहुजन हिताय नव्हे.

खरे म्हणजे बौद्ध आणि जैन या दोन्ही धर्माच्या प्रचार प्रसारात ब्राह्मणांचे फार मोठे योगदान आहे. ही गोष्ट या दोन्ही धर्मांच्या अनुयायांना फारशी माहीत नाही आणि ज्यांना माहीत आहे ते या विषयावर फारसे बोलत नाहीत. खरे म्हणजे समाजातील 'वरची' जागा सोडून समान पातळीवर येणा-या त्या ब्राह्मणांचे कौतुकच करायला पाहिजे. दुसरीकडे आजचा ब्राम्हण समाजही याबाबतीत अज्ञानी आहे, कारण त्या समाजाला वैदिक धर्मापलीकडचा त्यांचा स्वत:चा इतिहास फारसा माहीत नाही.

अनेक शब्दांचे अर्थ काळाच्या ओघात बदलत असतात. बहुजन या शब्दाचेही तसेच झाले आहे. पण त्या शब्दाचा आजचा अर्थ त्याच्या मूळ अर्थावर लादणे चुकीचे आहे.

Saturday, March 10, 2012

दलित-आदिवासींचे जैन धर्मांतर

-महावीर सांगलीकर


महाराष्ट्रातील लाखों दलितांनी डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या प्रेरणेने बौद्ध धर्म स्वीकारला. आजही दरवर्षी मोठ्या संख्येने दलित समाजातील कांही समूह बौद्ध धर्म स्वीकारत असलेले दिसते. भारतातून हद्द्पार झालेला बौद्ध धर्म बाबासाहेबांनी येथे पुन्हा रुजवला ही एक फारच मोठी गोष्ट आहे.

दलितांनी बौद्ध धर्म स्वीकाराला ही गोष्ट जगजाहीर आहे. पण गेल्या सुमारे ७० वर्षांच्या काळात उत्तर भारतात दलित-आदिवासींच्या कांही समूहांनी फार मोठ्या प्रमाणावर जैन धर्म स्वीकारला आहे आणि ही प्रक्रिया आजही चालू आहे, हे फारसे कोणाला माहीत नाही. याचे कारण म्हणजे या जैन धर्मांतराचा कोठेही गाजावाजा केला जात नाही.

दलित-आदिवासींच्या या धर्मांतराची माहिती घेण्याअगोदर आपणास ही गोष्ट माहीत असणे गरजेचे आहे की म्हणजे भारतात आज जे अनेक दलित-आदिवासी-मागासवर्गीय समाज आहेत, त्यातील अनेक समूह हे एकेकाळी जैन धर्माचे अनुयायी होते. असे समूह भारतभर पसरले आहेत आणि एकेकाळी त्यांचा जैन धर्माशी असलेला संबंध अनेक साहित्यिक, शिलालेखिय व इतर पुरावे देवून सिद्ध करता येतो. त्याविषयी मी वेगळा लेख लिहित आहे. असो.

दलित आदिवासींचे जैन धर्मांतर

मध्य प्रदेश आणि राजस्थान या दोन राज्यांच्या सीमावर्ती भागात बलाई या दलित समाजातील लाखों लोकांनी अलिकडील काळात जैन धर्म स्वीकारला आहे. हे धर्मांतर गेली साठ-सत्तर वर्षे चालू आहे. धर्मांतरीत बलाइंना धर्मपाल जैन या नावाने ओळखले जाते. याच काळात याच भागात हिंदू खाटिक समाजातील एका घटकाने मोठ्या संख्येने जैन धर्म स्वीकारला आहे. त्यांना वीरवाल जैन या नावाने ओळखले जाते. या दोन्ही समाजात सांस्कृतिक, शैक्षणिक व आर्थिक क्रांती झालेली असून आता हे समाज 'पुढारलेले समाज' म्हणून ओळखले जातात.

गुजरात मधील पंचमहल आणि आजूबाजूच्या जिल्ह्यातील आदिवासी समाजात जैन धर्माचा प्रचार मोठ्या प्रमाणात झाला आहे. सुमारे नव्वद वर्षांपूर्वी या भागातील एक आदिवासी युवक जैन मुनी झाला व त्याने त्याच्या समाजातील व्यसने, वाईट चाली-रिती, भांडणे या विरोधात प्रबोधन सुरू केले. पुढे तो आदिवासी युवक जैन धर्मातील सर्वोच्च ’आचार्य’ झाला. त्यांचे कार्य दोन संस्थांतर्फे पुढे चालू आहे. या चळवळीसाठी पंजाब, गुजरात व मुंबईच्या कांही जैन उद्योगपतींकडून भक्कम आर्थिक मदत मिळत असते. या आदिवासी समाजात आचरण विषयक, आर्थिक आणि शैक्षणिक क्रांती झाली आहे.

तिकडे झारखंड, प. बंगाल, उडिसा, बिहार या भागात सराक नावाचे आदिवासी आहेत. हे प्राचीन काळी जैन होते, पण त्या भागात जैन धर्माचा पाडाव झाल्यावर अनेक जैन कुटुंबे जंगलात निघून गेली. हे सराक लोक त्या प्राचीन जैनांचे वंशज आहेत. हे आदिवासी आहेत. त्यांच्यात अजूनही प्राचीन जैनांच्या कांही चालीरीती दिसून येतात, पण काळाच्या ओघात ते जैन धर्मापासून दूर गेले होते. त्यांचा मुख्य जैन प्रवाहाशी संबध राहीला नव्हता. पण गेल्या पन्नास वर्षात जैन साधू व उद्योगपतींनी यांना मुख्य प्रवाहात आणण्याचे मोठे काम केले आहे. दिल्ली, उत्तर प्रदेश या भागातील जैन कार्यकर्ते सराक एरियात जावून सामाजिक काम करत असतात. या कामाचे स्वरूप सराकांच्या ज्या गावात दवाखाना, शाळा, वीज, पाणी, रस्ते वगैरे नाहीत तेथे त्यांची सोय केली जाते. समाजातील गरजू लोकांना आर्थिक मदत केली जाते. युवकांना स्वत:च्या पायावर उभे केले जाते, त्यासाठी मदत केली जाते.

अशाच प्रकारचे काम झारखंड मधील शिखरजी या प्रसिद्ध जैन तीर्थ क्षेत्राच्या आसपासच्या १४ गावात चालू आहे. जैन समाजाने ही १४ गावे पूर्णपणे व्यसनमुक्त आणि शाकाहारी बनवली आहेत, शिवाय या सगळ्या गावात शाळा, दवाखाने, रस्ते, वीज, पाणी यांची सोय केली आहे. दहा वर्षांपूर्वी अत्यंत मागासलेली ही गावे आणि तेथील लोक यांच्यात सर्वांगीण सुधारणा होत आहे.

असेच काम मध्य प्रदेश-छत्तीस गढ सीमेवरील नक्षलवादी भागातील आदिवासींमध्ये चिन्मय सागर नावाचे जैन मुनी करत आहेत. त्यांना जंगलवाले बाबा म्हणून ओळ्खले जाते.

..........आणि दलित युवक जैन मुनी झाला!

अगदी अलीकडची घटना.. राजस्थान मधील चंदाराम मेघवाल हा दलित युवक मुंबईला काम शोधण्यासाठी आला होता. तो ज्या धर्मशाळेत उतरला होता तेथे एका जैन आचार्यांचे रोज प्रवचन चालू असे. ते ऐकून त्यालाही आपण मुनी व्हावे असे वाटू लागले. त्याने त्या जैन आचार्यांपुढे तशी इच्छा व्यक्त केली. आचार्यांनी त्याला अगोदर जैन धर्माचा अभ्यास करायला सांगितले. त्या युवकास मग अहमदाबाद येथे पाठवण्यात आले. तेथे त्याने दोन वर्षे राहून अभ्यास केला. मग त्याला राजस्थान मधील त्याच्या गावीच जैन मुनी दीक्षा देण्यात आली.

असेच दुसरे उदाहारण आपल्या महाराष्ट्रातील आहे. वाशीमचा विशाल दामोदर हा दलित समाजातील इंजिनीअर. २८ वर्षांचा हा इंजिनीअर हैदराबाद येथे चांगल्या पगारावर नोकरी करत असे. त्याने दोन वर्षांपूर्वी जैन मुनी दीक्षा घेतली.

या प्रकारे जैन धर्म प्रचाराचे काम दोन पातळीवर चालू आहे. पहिले म्हणजे समाज प्रबोधन करून व दूसरे म्हणजे ज्यांना मुनी व्हायाचे आहे त्यांना दीक्षा देवून. हे जैन मुनी कसलाही चमत्कार वगैरे करत नाहीत, किंवा कसलेही आमिष दाखवत नाहीत. जैन आचरण (Jain Code of Conduct) चा प्रचार करणे हाच त्यांचा मुख्य उद्देश असतो.

References /हेही वाचा:
Adivasi Conversions To Jainism
Recent Conversions to Jainism
Dalit Engineer Becomes a Jain Monk
Dalit Youth Turns Jain Monk

Monday, July 11, 2011

वैदिक धर्म जिवंत आहे का?

वैदिक धर्मियांनी भारतातील श्रमण धर्माला आणि त्याचे अनुयायी असणा-या नाग,असूर, राक्षस वगैरे मूळ निवासीयांना नेहमी विरोध केला. श्रमणांची शाखा असणा-या जैन धर्माला कमकुवत करण्यात आणि बौद्ध धर्म भारतातून हद्दपार करण्यात वैदिकांना तात्पुरते यश मिळाले, पण या संघर्षात खुद्द वैदिक धर्मच नष्ट झाला!

या संघर्षात वैदिकांना आपले इंद्र, वरुण वगैरे मूळ देव सोडून द्यावे लागले,आणि शिव, गणपती, कृष्ण यासारखे अवैदिक देव स्वीकारावे लागले. (गंमत म्हणजे शिव, गणपती आणि कृष्ण हे वैदिकांचे कट्टर विरोधक होते!)वैदिक धर्मात मूर्तीपूजा नसतानाही वैदिकांना ती स्वीकारावी लागली. यज्ञात गाईन्चा बळी देणा-या, गोमांस खाणा-या वैदिकांना यज्ञ संस्था बंद करावी लागली, गोमांसच काय, कसलेही मांस खाणे त्यांना सोडून द्यावे लागले.


क्षत्रियांनी लिहिलेली, वेदांचा अंत करणारी उपनिषिदे वेदांचाच भाग आहे अशा थापा मारून, गौतम बुद्धांना अवतार ठरवून, शैवांना वैदिक ठरवून वेदधर्म टिकवण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला, पण त्यात त्यांना यश आले नाही.

आजच्या वैदिकांची स्थिती अशी आहे की त्यांना आपला धर्म लपवून ठेवावा लागतो, आणि 'आम्ही हिंदू आहोत' असे सांगावे लागते. वैदिक धर्म उघड रूपाने तरी पूर्ण नष्ट झाला आहे. याउलट बौद्ध धर्म जगभर पसरला, भारतातही त्याचे जोरदार पुनरागमन झाले. दुसरीकडे जैन धर्मही टिकून राहिला आणि आता तो पुन्हा फोफावत आहे.


हिंदू या शब्दाविषयी थोडेसे

Friday, July 8, 2011

महावीर- गौतम बुद्ध आधी कोण होते?

-महावीर सांगलीकर

अनेक हिंदुत्ववाद्यांना असे वाटत असते की त्यांचा धर्म जगातील सगळ्यात जुना धर्म आहे. त्यांना असेही वाटते की भारतातील जैन, बौद्ध, शीख आणि इतर धर्म हिंदू धर्माच्याच शाखा/ पंथ आहेत, व हे धर्म हिंदू धर्मातून फुटून निघालेले धर्म आहेत. त्यांचे असे वाटणे हे हिंदू हा एक धर्म आहे आणि तो जगातील सगळ्यात जुना धर्म आहे या दोन गृहितकावर आधारीत आहे.

हिंदुत्ववाद्यांना त्यांच्याच धर्माची नीट माहिती नसल्याने त्यांना जैन धर्म व बौद्ध धर्म ही नेमकी काय चीज आहे आणि त्यांचा इतिहास नेमका काय आहे हे माहीत असणे शक्यच नाही. त्यामुळे त्यांचा सगळ्यात मोठा गैरसमज हा असतो की महावीर व गौतम बुद्ध हे 'आधी' हिंदूच होते. इथे त्यांना हिंदू या शब्दाआडून हे सांगायचे असते की हे दोघे आधी वैदिक होते. हे लोक जैन, बौद्ध यांना हिंदू धर्माचा पंथ ठरवतात, पण वैदिक धर्म हा हिंदू धर्माचा पंथ आहे असे कधीच म्हणत नाहीत, कारण हिंदू म्हणजेच वैदिक असे त्यांचे साधे गणित असते.

जैन, बौद्ध आणि वैदिकांच्या कोणत्याही ग्रंथात महावीर व गौतम बुद्ध आधी वैदिक असल्याचा उल्लेख नाही. जैन ग्रंथात महावीरांचे आई-वडील हे पार्श्वनाथाच्या चातुर्याम धर्माचे अनुयायी असल्याचा स्पष्ट उल्लेख आहे. गौतम बुद्धांचे आई-वडील हे देखील याच परंपरेतील होते. (पहा: पार्श्वनाथाचा चातुर्याम धर्म, लेखक डॉ. धर्मानंद कोसंबी) पार्श्वनाथ हे श्रमण परंपरेतील एक महान व्यक्तीमत्व होते. ही श्रमण परंपरा महावीरांनी, गौतम बुद्धांनी किंवा पार्श्वनाथांनी सुरू केली नव्हती, तर ती या देशातील मूळ परंपरा आहे. त्या परंपरेतील लोकांना हिंदू म्हणणारे लोक आपले अज्ञान दाखवत असतात असेच म्हणावे लागेल.

अशा लोकांना सम्राट अशोकाने बौद्ध धर्म स्वीकारण्यापूर्वी तोही हिंदू (म्हणजे वैदिक) होता असे वाटत असते. पण सम्राट अशोक आधी जैन होता, नंतर बौद्ध झाला. (पहा: The Early Faith of Asoka: Edward Thomas).

महावीर हे जैन धर्माचे २४वे तीर्थंकर होते. त्यांच्या आधी २३ तीर्थंकर होवून गेले, तर गौतम बुद्धांच्या अगोदर २४ बुद्ध होवून गेले. तीर्थंकर, बुद्ध, जिन, अर्हत, अरिहंत ही व्यक्तींची नावे नसून पदांची नावे आहेत. या सगळ्या शब्दांना ऋग्वेदाच्या अगोदर पासूनचा इतिहास आहे. वैदिक परंपरेतही २४ अवतारांची संकल्पना आहे, पण ती पुराणांतील संकल्पना आहे. पुराणे ही महावीर व गौतम बुद्ध यांच्या नंतर शेकडो वर्षांने लिहिली गेली आहेत (पहा: ब्राम्हणी साहित्य, लेखक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर). यावरून २४ अवतार ही संकल्पना सरळ सरळ २४ तीर्थंकर व २४ बुद्ध यावरून नंतर उचलेली आहे हे स्पष्ट दिसते. अशोक चक्रातही २४ आरे असतात, हा केवळ योगायोग नव्हे. अशोकाच्या काळात वैदिक परंपरेत २४ अवतार ही संकल्पना नव्हती.

वैदिक धर्म हा ब्राम्हण धर्म म्हणूनही ओळखला जातो. त्यामुळे ब्राम्हण नसलेल्यांचा या धर्माशी संबंध असण्याचा प्रश्नच येत नाही. तसेच आजचा हिंदू धर्म हा जैन, बौद्ध, शैव आणि वैदिक धर्म यांची भेसळ आहे.



हेही वाचा:
प्राचीन बहुजनांचा धर्म कोणता?
हिंदू या शब्दाविषयी थोडेसे
छ. शिवाजी महाराज हिंदू होते काय?

Friday, February 11, 2011

प्राचीन बहुजनांचा धर्म कोणता? | Religion of Ancient Indians

-महावीर सांगलीकर
आजचे बहुतेक बहुजन आपला धर्म हिंदू आहे असे समजतात. पण खरे पहाता हिंदू नावाचा धर्मच अस्तित्वात नाही. शैव, जैन, बौद्ध, वैदिक यांना आपण धर्म म्हणू शकतो, कारण या धर्मांची व्याख्या करता येते, पण या तथाकथित हिंदू धर्माची धर्म या अर्थाने आजपर्यंत कोणीच व्याख्या करू शकले नाही. ज्या ग्रंथांना हिंदूचे धर्मग्रंथ मानले जाते, त्यापैकी एकाही ग्रंथात हिंदू या धर्माचा उल्लेखही नाही. मग ते वेद, उपनिषिदे, रामायण, महाभारत, वेगवेगळी पुराणे, किंवा अगदी अलिकडची ज्ञानेश्वरी असो.


 अशोकाच्या शिलालेखात समण (श्रमण) आणि बंभन (ब्राम्हण) या त्या काळातील दोन मुख्य धर्मांचे  उल्लेख आहेत. यातील समण म्हणजे जैन व बौद्ध हे होत, तर बंभन हे वैदिक ब्राम्हण होत. बहुजन हे वैदिक ब्राम्हण या धर्माचे अनुयायी असण्याचा प्रश्नच येत नाही. मग त्याकाळी त्यांचा धर्म जैन किंवा बौद्ध, अथवा त्या प्रकारचा अवैदिक (आजीवक वगैरे) असणार.

आजही वैदिक ब्राम्हण बहुजनांना वैदिक समजत नाहीत. वैदिक ब्राम्हण जरी बहुजनांच्या घरी पूजा-पाठ व इतर धार्मिक विधी करायला जात असले, तरी हे सगळे विधी वैदिक पद्धतीने अजिबात होत नाहीत. बहुजनांसाठी ब्राम्हणांनी वेगळे पौराणिक विधी सुरु केले, पण आपल्या वैदिक पद्धतीचा वापर त्यांच्यासाठी कधीच केला नाही. हे पौराणिक विधी शुद्रांसाठीच असतात आणि वैदिक ब्राम्हण हे बहुजनांना शूद्रच मानतात. ही गोष्टही बहुजन हे प्राचीन काळी जैन अथवा बौद्ध होते हे सुचवते. कारण वेदविरोधी धर्माच्या अनुयायांना वैदिकांनी शूद्र ठरवून त्यांना कायमचे गुलाम केले हे भारताच्या धार्मिक इतिहासाच्या डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यासह अनेक संशोधकांनी दाखवून दिले आहे.

एकाद्या बहुजनाच्या घरी पूजा सांगत असताना पूजा करणार्‍या गृहस्थास ब्राम्हण त्याचे गोत्र विचारतो. त्या गृहस्थास त्याचे गोत्र माहित नसतेच. मग तो ब्राम्हण त्या गृहस्थास कश्यप हे गोत्र चिकटवून देतो. त्याप्रमाणे मंत्रात कश्यप गोत्राचा उल्लेख करतो.

 असे का? तर महावीर आणि गौतम बुद्ध या दोघांचेही गोत्र कश्यप होते! म्हणजे ब्राम्हणांना बहुजनांचे मूळ धर्म जैन-बौद्ध आहेत हे चांगलेच माहित आहे हे दिसते. पण बहुजनांना हे कधी कळणार?

Saturday, February 5, 2011

दलित-आदिवासींचे धर्मांतर | Religious Conversion of Dalits and Tribals


-महावीर सांगलीकर


भारतात दलित व आदिवासींची संख्या फार मोठी आहे. खरे म्हणजे यांना रुढ अर्थाने धर्म नाही. पण कागदोपत्री त्यांच्यांवर हिंदू धर्म लादला गेला. हे सगळेजण प्राचीन काळी जैन अथवा बौद्ध होते. वैदिक धर्माचे राज्य पुन्हा आल्यावर या लोकांनी तथाकथित हिंदू धर्म स्वीकारायला नकार दिला. तेंव्हा वैदिकांनी त्यांचा छळ सुरू केला. तेंव्हा यांच्यापैकी अनेकजण जंगलात निघून गेले. तेच आजचे आदिवासी होत. याउलट जे वैदिकांच्या सरळ विरोधात गेले, त्यांना वैदिकांनी आपल्या धर्मसत्तेच्या आधारे, राजे लोकांच्या सहाय्याने बहिष्कृत केले, अतिशुद्र व अस्पृश्य ठरवले. तेच आजचे दलित होत.

 दलित व आदिवासींना आजही तथाकथित हिंदू धर्मात सगळ्यात खालचा दर्जा आहे. त्यांना अनेक अधिकार नाकारले जात आहेत. त्यामुळे त्यांचे इतर धर्मामध्ये मोठ्या संख्येने धर्मांतर चालू आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी आपल्या अनुयायांना बौद्ध धर्माची ऒळख करून दिली व लाखो दलितांनी बौद्ध धर्मात प्रवेश घेतला. पण सगळेच दलित कांही बौद्ध झाले नाहीत. अनेकजण ख्रिस्ती झाले, कांहीजण मुस्लीमही झाले, तर अनेकांना अजूनही हिंदू धर्म सोडवत नाही.

 तिकडे मनुवादी लोक, जे आदिवासी कधीच हिंदू नव्हते, त्यांच्यावर हिंदू धर्म लादत आहेत, तर दुसरीकडे लाखो आदीवासींनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारला आहे.

 अनेकांना माहीत नसलेली एक गोष्ट ही आहे की माळवा प्रांतातील दोन मोठ्या दलित जातींनी जैन धर्म स्वीकरला आहे. तसेच गुजरातमधील एक आदीवासी जमातीतील लोकांनी मोठ्या संख्येने जैन धर्मात प्रवेश घेतला आहे. याविषयी मी इथे जास्त कांही लिहीत नाही, कारण तो स्वतंत्र लेखाचा विषय आहे. लवकरच मी त्या विषयावर लिहिणार आहे.

खरे म्हणजे माणसाने देव, धर्म यांच्या पलीकडे जायला पाहिजे. पण हे सगळ्यांनाच शक्य नसते. सामान्या माणसाला देवा-धर्माचा आधार लागतो. अशा परीस्थितीत दलित-आदिवासींना विषमतावादी, कर्मकांडवादी, कट्टरतावादी, वर्चस्ववादी धर्मांपासून दूर ठेवणे हे आपल्या सगळ्यांचे कर्तव्य आहे.


महाविचार LATEST

Popular Posts This Week